Turgenyev’in çocukluğu, Rusya'nın en zengin ama en katı toprak sahiplerinden biri olan annesi Varvara Petrovna’nın gölgesinde geçti. Annesinin serflere (köylülere) karşı uyguladığı acımasız baskı, Turgenyev'in hayatı boyunca kölelik karşıtı bir duruş sergilemesine neden oldu. İlk büyük eseri olan "Bir Avcının Notları", köylülerin insani derinliğini anlatarak Rusya'da serfliğin kaldırılmasında (1861 Reformu) dolaylı ama güçlü bir rol oynadı.
Moskova ve Petersburg üniversitelerinden sonra Berlin'e giderek felsefe eğitimi aldı. Hegelci felsefenin etkisinde kaldı ve Rusya'nın kurtuluşunun ancak Batı tipi bir eğitim ve modernleşme ile mümkün olacağına inandı. Bu düşünceleri onu, Rusya'nın kendi köklerine dönmesini savunan "Slavcılar" ile sürekli bir fikir çatışmasına itti.
Turgenyev'in hayatı, ünlü opera sanatçısı Pauline Viardot'ya olan karşılıksız ve sadık aşkı etrafında şekillendi. Hayatının kırk yılını, Pauline ve kocasının yakınında, çoğu zaman onlarla aynı evde veya yakınında yaşayarak geçirdi. Bu durum onun Rusya'dan uzaklaşmasına ve ömrünün büyük kısmını Fransa ile Almanya'da geçirmesine neden oldu.
1862 yılında yayımlanan şaheseri "Babalar ve Oğullar", Rus edebiyatının en tartışmalı eserlerinden biri oldu. Romanın başkahramanı Bazarov üzerinden tanımladığı "Nihilizm", hem muhafazakârları hem de devrimci gençleri kızdırdı. Ancak bu eser, eski nesil ile yeni nesil arasındaki kopuşu anlatan en başarılı sosyolojik romanlardan biri olarak tarihe geçti.
Turgenyev, Avrupa'da Gustave Flaubert, Henry James ve George Sand gibi isimlerle yakın dosttu. Ancak Rus meslektaşlarıyla arası her zaman iyi değildi. Tolstoy ile bir düello eşiğine kadar gelen büyük bir kavga yaşamış, Dostoyevski ile ise siyasi görüş ayrılıkları yüzünden yıllarca süren bir gerginlik içinde olmuştur. (Dostoyevski onu Ecinniler romanında "Karmazinov" karakteriyle hicvetmiştir.)
1883 yılında Paris yakınlarındaki evinde omurilik kanserinden vefat etti. Naaşı, vasiyeti üzerine Rusya'ya götürülerek St. Petersburg'da, hayran olduğu Belinski'nin yanına defnedildi. Turgenyev, Rus edebiyatını "taşralı" bir edebiyat olmaktan çıkarıp evrensel bir düzeye taşıyan, estetik ve üslup ustası bir köprü şahsiyettir.
