13. yüzyıl Dominikan keşişi, seyyah ve kâşif; Magna Hungaria’yı bulmuş, Moğol istilasını Avrupa’ya resmen önceden haber eden ve Asya steplerine dair ilk somut istihbaratı getiren Macar din adamıdır.
Friar Julian (Macarca: Julianus barát), 13. yüzyılda yaşamış Dominikan tarikatına mensup Macar bir din adamı, seyyah ve kâşiftir. Tarihteki en büyük önemi, Avrupa’yı sarsacak olan Moğol istilasını resmi olarak önceden haber veren ve Avrupa’ya ilk somut Asya istihbaratını getiren kişi olmasıdır.
Kayıp akrabalar ve Dominikan misyonu
9. yüzyılın sonlarında Urallar ve İdil (Volga) nehrinin doğusundaki ana yurtlarından göç eden Macarlar (Magyarlar), batıya ilerleyerek bugünkü Karpat Havzası’na (Panoniyen Ovası) yerleşmiş ve Hıristiyanlaşmışlardı. Ancak eski Macar kronikleri, göç etmeyip doğudaki kadim topraklarda kalan Macar kabilelerinin varlığından bahsediyordu.
1221 yılında Macaristan Krallığı’nda kurulan Dominikan Tarikatı, hem bu kayıp akrabaları bulmak hem de onları Hıristiyanlığa davet etmek (evanjelizasyon) amacıyla doğuya misyonerler göndermeye karar verdi. Bu misyonerlerin en önemlisi Friar Julian olacaktı.
İlk yolculuk (1235–1236) ve Magna Hungaria
Friar Julian, 1235 yılında yanına üç Dominikan daha alarak Macaristan’dan yola çıktı. Yolculuk son derece tehlikeli ve yıpratıcıydı; diğer üçü ya hastalıktan öldü ya da geri dönmek zorunda kaldı. Julian tek başına yola devam ederek Karadeniz’in kuzeyini ve stepleri aştı.
Sonunda İdil Bulgaristanı’nın (Volga Bulgarları) başkentine ulaştı. Orada kendisine sadece iki günlük mesafede Macarların yaşadığı söylendi.
Ural Dağları yakınlarındaki Başkurt (Bashkiria) bölgesinde kayıp Macar kabilelerini bulmayı başardı. Aradan geçen yaklaşık 300–400 yıllık ayrılığa rağmen, batıdaki Macarlar ile doğudaki bu kabilelerin dillerinin hâlâ birbirini anlayabilecek kadar benzer olduğunu hayretle gördü. Bu eski ana yurda «Magna Hungaria» (Büyük Macaristan) adını verdi.
Doğudaki Macarların yanında kaldığı süre boyunca, doğudan batıya ilerleyen ve önüne çıkan tüm devletleri yutan Tatar (Moğol) ordularının varlığını öğrendi. Moğolların sıradaki hedefinin Volga Bulgarları ve doğu Macarları olduğunu fark edince 1236’da Macaristan’a dönerek Kral IV. Béla’ya raporunu sundu.
İkinci yolculuk (1237) ve Moğol ultimatomu
Keşfettiği doğu Macarlarını Hıristiyan yapmak ve bölgeyi incelemek amacıyla 1237’de ikinci kez Magna Hungaria’ya doğru yola çıktı. Bölgeye ulaştığında korkunç bir manzara ile karşılaştı:
- Batu Han komutasındaki Moğol-Tatar orduları Magna Hungaria’yı ve Volga Bulgaristanı’nı tamamen yerle bir etmişti.
- Buradaki insanları bulamadı; Moğolların Avrupa’yı istila etmek üzere batıya yürüdüğünü öğrendi.
- Moğol hakanının Macar Kralı IV. Béla’ya yazdığı «Kayıtsız şartsız teslim olun, yoksa ülkenizi yok edeceğim» diyerek iletilen ultimatomu ele geçirdi ve Macaristan Krallığı’na geri getirdi.
Bu erken uyarılara rağmen Avrupa ve Macaristan Krallığı gerekli savunmayı zamanında kuramadı; 1241’de Moğollar Macaristan’ı (Muhi Savaşı) istila etti.
Mirası
Seyahat raporları — özellikle meslektaşı Rahip Richardus’un kayıtları ve Julian’ın Papa’nın legatına yazdığı mektuplar — coğrafya ve tarih için paha biçilemez kaynaklar haline geldi. Marco Polo’dan yaklaşık 50 yıl önce Asya steplerinin coğrafyası, halkları ve Moğol askeri stratejileri hakkında Avrupa’ya ilk somut bilimsel bilgileri sunan kişi olarak tarihe geçti.