Kitab-ı Cihannüma
1650 Çin
Çin onlara hoşgörü ile yerleşme yeri vermiş. Nankin bölgesinde zeytin bol olur. Gök şehri anlamına gelen Konisa şehri başkenttir. padişah nehir üzerindeki sarayda oturur. 1111 havası ılımlı, suları tatlıdır.
Hitay bölgesi ismini gökten alır. Hakan dahi olsa kişinin günahı Yasa denir. Hanbalık şehri başkenttir. Hitay Hanı bütün Tatar hanlarının büyüğüdür. Bu yüzden Hitay ülkesi bakımlıdır. Hanbalık'taki sarayda görevli olarak 7 bin kişi ile 3 bini Hakan' a hizmet veren 12 bin bakire kız var. 4-5 yılda bir hademeler vilayeti gezip güzel kızları toplar, mührüne arslan, doğan, güneş kazınmış.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Dekkan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. hususu ülkenin diğer konularından önce çarmıha germe var. lı /ıı•fııH' ılıı" honlt•r. Halk genelde orta boylu, çukur gözlüdür. Hitay soğuk ülke olduğundan Nemçe türü sobaları var. Başkent Hanbalık'ı Kubilay kurmuş. Ahmedabad şehri Gucerat'ın merkezidir. Kadınları güzel, Hind' de Dekkan memleketi. Portekizliler geldiklerinde hile ile kale inşa edip geldiği Bender şehrinde Kabe' den getirilmiş büyük haç var.
Hind padişahı'nın törenlerine bütün hükümdarı putperesttir. Karada 3000 fili, denizde gemileri var. Hindliler ülkelerinden çıkmamış olduklarından dış dünyayı bilmezler.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hindistan bölgesinin coğrafyası, halkı ve idari düzeni hakkında bilgi verir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Yemen bölgesinin coğrafyası, halkı ve idari düzeni hakkında bilgi verir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Çin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bazıları Hıristiyan, Yahudi dışında zina mübahtır. Arpa, pirinç, şeker kamışı, çeşitli meyveler, zencefil, tarçın yetişir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hindistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. hayvanlarından büyük olur. Özellikle filler yırtıcı olur, arslan ile döğüşürler. Kuşlarına, papağanlarına başka ülkelerde rastlanmaz. Çinliler ekseriye sakalsız köse olurlar, Hindular ise.
Turan vilayeti Sind sınırında bir bölgedir. Turan şehrinin kendisi küçük bir kenttir. Bu bölge halkı pek çok gruba ayrılmış. Nehir kenarında sazdan evleri var. Bülucistan halkının yöneticileri kendilerinden olur.
Mikran ülkesi, Sind'in başındadır. Halkı Kürtlere nehri, Nil nehri kadar bir büyük nehirdir. Zablistan bölgesi, dağlar ile çevrili uzunluğuna bir bölgedir. Halkı Müslüman, düşman, Hindu, Yahudi karışımıdır. Etrafı karlı dağlarla çevrilidir. Kuzeyde Hindukuş dağları var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Keşmir coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. H a lkın ekseri putperesttir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kabil coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Havası serttir, meyvesi azdır. Gazne şehri ünlü başkenttir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Sistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Hicri 654'te (1256) Delhi padişahı buraya İslamı yaydı. 'Deyr'dir yani kilise yanlısıdır dediler. Acem şahı buraya hakim oldu. Tibet halkı Çinliler gibi yuvarlak yüzlüdür. Secistan memleketi, ve mescidi boldur. Halkı Irak halkına benzer.
Kandehar, kalesini İskender ' in yaptığı bir büyük şehirdir. Bu hisar Acem şahları ile Hind padişahı arasında sınırdır dolayısıyla hep savaş yaşar. Ucuzluk vilayeti olan Sistan' da ziyaretgahlar var. Memleketi Bedehşan, bir memlekettir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. olup sade ikisi dağdadır. Geçmişte şehirleri mamurdu sonra harap oldu. Güçlü kaleleri çevresi Müslümandır. Horasan Lisanıyla konuşurlar. Gur padişahlarının tahtı olan Firuz şehri bir güçlü kaledir.
Adanın çarşısı avrat her şey dışardan getirilir. Başkent Astanhar ydi, şimdi Şiraz'dır. Ardaşir bağlı bahçeli İslam beldesidir. İki tarafından merdivenle çıkılır. Suyu pirinç tarlalarına uğradığından gerçek.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şibankare coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Kalesinin büyük hendekleri vardı, harap oldu. İki kapılı bedesteni var. Bir efsanevi ilaç (mumya) madeni var. Kale-i Semiran, Şiraz kadar bir şehirdir. Ağaçlarının çoğu zamanında şehrin yeri değiştirildi. Camisi şehrin dışında bahçeler içindedir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Acem (İran) bölgesinin coğrafyası, halkı ve idari düzeni hakkında bilgi verir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Huzistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Faris'te nehir üzerinde büyük kemerli köprü var. Alondan deve üzerinde mızrak geçse Faris Denizi'ne akar. Nehri Kerbu üzerinde Selçuklular tarafından yapı lmışnr. 6 kadar büyük nehrin yanısıra pek çok küçük nehir var. Faris Denizi Umman'a açılır. Huzistan memleketi düzlüktür. Ahvaz eski hükümdar şehriydi. Bu nehir üzerinde Bağdad' daki gibi gemiler gezer.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bağdat coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Küçük Lur' da yönetimde kadınların rolü var. Moğollarla savaşlar Irak-ı Arab' ı talan etti. Halkın çok üzülmesine sebep oldu. Bölge valilikle idare ediliyordu.
Bununla Bağdad ülkesi murad olunur. l lüklımet merkezi İsfahan'dır, sonra şahlarının tahtıdır. Bu iklimde kırk şehir İ sfahan alçak dağlar arasında büyük bir metre kadar yüksektir. Havası yaz kış ılımlıdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da İsfahan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Camii Kebir puth::ıne iken camiye çevrilmış.
İmam Razi, Tefsir-i Kebir sahibi Şafii, Kazvin'dendir. Rey vilayeti halkının çoğu Şiidir. Halkının yerli hükümdar tercih etmesiyle ünlü bir bölgedir. Semnan halkı çöl Kürdüdür, her yıl onlardan 12 bin koyun alınır. Rey' in Bölgenin dağlarının başında Hemedan'ın üstündeki, karı bütün yıl eksilmeyen gelir. Batı tarafdaki dağlar Kürdistan'a dayanır. Bunların çevresi bakımlı mesirelerdir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Çin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bölgenin bazı kısımları çöldür. Beşparmak, Arslanbaşı, Tarım, Kahtar, Zincan gibi dağlar birçok nehire kaynaklık ederler. Çoğu Hazer Denizi'ne akar. Irak-ı Acem, İslam'dan önce Faris hükümdarlarının valilerle bölge idare edildi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Büyük şehirlerinin başında Ni şapur, Herat, Belh var.
Horasan bölgesinde, su kesilme vnrdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Herat coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Hayreddin Kalesi'nin kuruluş öyküsü. Timur aldığında şehri tahrip etmış ama sonra düzeldi. Çarşısında bin kadar dükkan var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Melikşah Risalesi'nde bura halkının ekser gayretsiz olduğu yazılıdır. Merv, Zülkareyn yapısıdır Eba Müslim cami inşa ettirdi. Havası bozuktur onun için halkı hastalıklı olur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Meşhed'in eski adı Tus ydi. Nişapur firuze madeni ile ünlüdür. Binalarının hepsi balçıktandır. Nehrin üzerinde 40 değirmen var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. İslam için Kerbela'nın tekra rıydı. Sizvar, bütün halkı Şii zamanında halkı Rafizilik iddiasını reddedince padişah içlerinden Ebubekir beğenilmedi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Ekseri halkı hayvanlara oldukça yarar. Bu bölgede çok ipek üretilir, hurması, turuncu iyi olur. Deşt (Beyaz) vilayetinin kasabasına fazladır. Yağmur suyu biriktirilip kullanılmaya çalışılır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. l lora san'd::ı 1150 yılına kadar hükmeden.
Horasan' da dağlık boş bölgelerde siyah, beyaz, yeşil küçük taşlı yerlere rastlanır. Mergab, Sehr, Şure, Derbad, Heru gibi sular var. İs lam tarihinin ilk yüz yılında hüküm 1150'den 1310'a kadar Horasan'ı Herat' ın Cengiz tarafından kuşatılması. 1220' de Herat halkının onları öldürüp kendi hükümdarını ilanı. Cengiz'in Herat halkının tek kişi başaran 16 kişi kurtulabildi. Şehrin tekrar imar edilişi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hindistan Denizi adaları coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. 1318'de Herat'ın Mübarekşah tarafından kuşatılması. 1380'de Timur'un Horasan'ı istilası. 1467-1468'de Uzun Hüseyin Baykara kazandı bölgede hayli mescid, han, hamam yaptırdı. 1510'da Şah İsmail Horasan'ı aldı, şimdi bölge Rafızilerin memleketlerinin özellikleri. Halkın başlıca yiyeceği pirinçtir. Cürcan'da yağmur eksik olmadığından çok rutubetlidir, Horasan'ın mezarlığı denir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Çin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Cürcan halkı Moğol zamanında katliama uğradığından kimse kalmamıştı. Firuz Sasani T uranlılar ile çatışma içinde olduğundan bölgesini korumak için 50 fersah uzunluğunda duvar yaptırmıştı. Cürcan nehrinin kıyıları yarı batak olmakla geçmesi güçtür. Bölgeyi yönetenlerin 1571'e kadarki.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Harezm coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Batıda güneyde Kazvin, kuzeyde Hazer Denizi ile sınırlıdır. Harzem ülkesi itaatsizler yeridir. Melik onlara hürmet edip 400 neferin her birine birer Türk kadını gönderdi. Nüfus karışmasıyla bir bölge halkı oldular.
Acem Türke 'Türkmen' der. Türkmenistan doğuda olmakla Maşrık-ı Turan adı verildi. Her evde sular akar, büyük çarşısı, çok kuyusu bulunur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Avrupa coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Harzem, nimeti çok, meyvesi bol yerdir. İpek kumaş, ince yünlüler üretilir. Horasan halkından farklı davranışları var. madenlerinin çeşidi olur. Halkının çoğu Şii ydi sonra Sanver Tılsımlı dağında altın dolu kümbedin esrarını çözmek için Gazneli Mahmud.
Şaş bölgesi halkı ehli cihad olup denir.
Suri = Esruşine dağlarla çevrili bölgenin adıdır. Doğuda Fergane, batıda Semerkand, kuzeyde Şaş var. Demir, sulfat, nişadır madenleri var. Hoccand kalesi meyvesi hele narı bol yerdir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hokand coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Ceyhun İran ile Turan'ı ayırır. O yerde sadece balıkçılar yaşar. Bu bölge hakkında yazarlar arasında farklılıklar var. Göl kışın donar üzerinden geçilir. Seyhun nehri Türkistan dağlarından çıkar. Ceyhun'un l/3'ü kadar bir nehir olur. İki tarafında gezer göçerler yaşar.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Maveraünnehir coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Çok savaş ırla r, askerleri Türk oğullarından olur.
Türkistan'da Hoten ünlü şehirdir halkı nehirler vasıtasıyla ticaret eder. Cuma han larının başkenti ydi. Sonradan başkent olan Kaşgar'ın halkı düşman Türklerdi, sonra Türk şehridir, halkının iyil iği atasözü evlenmek yasak değildir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Türkistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Maveraünnehir melikleri: Cengiz Han askeri öldürttü.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Maveraünnehir coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Moğol'un dört oğlu vardı: Karahan, Oğuzhan, Karhan, Orhan. Faris'in Cemşid'ine benzer. Üçokların Bozokların belirmesi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kıpçak coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Düz İçlerinde 'ulus' beyleri var. Her kabile bir ordu sayılır. Sibirya ülkesidir, orada güneş batmadan doğar, Müslümanlar 'akşam namazı için kaza, Hitay Hakanı'na bağlıdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Çin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Siyasetleri Türk tarzı sınıflarındandır, küçük yaptlı, kulakları büyüktür. Meskenleri Türk topraklarının için set yapmış.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Azerbaycan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bir zamanlar çok zelzele olurdu, müneccim önceden bilip halkı kurtarınca bir daha olmad ı. Moğo llar zamanında sur dışında evler yapılınca şehir büyüdü. Çok ağaçlıkor, kesmekle bitmez.
Hoy şehri bağı bol, tatlı lur. Maraga'yı, Mervan bin Muhammed 1 in çok beğendiği çayırda inşa ettirdi. Aras Nehri buradadır, (iz •rinde büyük köprü var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Tebriz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Erdebil halkı çoğunlukla Şeyh çıkm ışo r. Bir kutsal taş var, yağmur yağmazsa arabaya koyup şehre götürürler, yağmur yağar. Evcan halkı kısmen Müslüman kısmen H ı ristiyand ır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Azerbaycan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Gemi ile bir günde aşılır. Çok nehir akar ama göl dışarı açılmaz.
İran, Mokan, Şirvan ülkesi. Revan bölgenin merkezidir. 1583'te Osmanlılar l605'te Şah Abbas fethetti. Bölgede Semerkand'ınkinden daha iyi fındık olur. Şirvan bir şehirdi şimdi vilayettir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şirvan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Şehir dışında birçok hamam var.
·vrclcyerek Nahcivan'a varır. Bu bölgenin dağlnrı Rum ile Şam diyarlarını ayırır. Bu daglnrda çok millet yaşar. Hazer Denizi Karadeniz kadar bir deryadır. Bunda med- irvan'ın İslama katılması.
Çerkes memleketi 1 1 h ·yliktir. Abaza vilayeti Kıırnd •niz sahilindedir. Halkı MO s lllmanJır, o çevrede Laz olur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şirvan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. 1528'de Şah Tahmasb'ın fethiyle savaşmışlardır. Dağıstan halkının çoğunluğu Şafii mezhebindendir. 1638'de Mahmud Han ile görüştü. Bu topraklar halkı içinde her milletten insan bulunuyor. Bölge Bölgenin kontrolda tutulabilmesi için kalelerinin ele geçirilmesi önemliydi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Gürcistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Halkı 72 dilde konuşur denir. En metin kalesi Kars'tadır. Ağrı Dağı'nın aşağısı ormandır, yukarısına asla kimse çıkamaz.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kürdistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Ahıska'da eski mezarlar var, halk eski Müslüman mezarlarıdır diye saygı gösterir. Deşti Şimali Asya'nın kuzeyinde halkı Türk olan bir bölgedir. Sakalları, bıyıkları yok. Büyüğünün başkenti Ahlat şehriydi.
Van kalesinde 1500 Yeniçeri oturur. Erciş, kaleyi tahrip etmek istemiş ama sağlaml ığı göldeki bir kaledir. Eskiden göl ona nispetle ünlüydü. 1548'de Şah Tahmasb kaleyi yerle bir etti. Kanuni ise eski şehri terk Bitlis kalesi üçgen şeklindedir, havası tatlıdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Türkistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Halkı ekser Ermeni zımmilerdi. Müslümanları çoğunlukla Şafii, kısmen Hanefidir. Şah İsmail ile burada Rafızilik yayıldı.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Anadolu coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Biz onun amacına katılarak ·ksik kalmış olan bölgeleri tamamlıyoruz. Şehrin meyvesi, ağacı yok. Yakındaki Gümüşhane' de gümüş ınnd · ııl var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Ermenistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Kürdistan aşiretleri Osmanlı Devleti askeri ile Şahın Kızılbaş adı verilen askerleri buralarda çok savaştı, bölge harap oldu. Hakkari' nin Çölemerik kalesi hala mevcuttur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hama coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. çoğu binaları yıkılmışur. Bingöl yaylasında, Karahisarı Şarki'de, Pasin'de, Kağızman' da, Hasankale'de kaleler var. Karadeniz sahillerinde daha çok düşman Rumlar oturur. Bölgeleri çiçekli olmakla balı bol olur. Kaymağı balla bütünleştirip Hınıs halkının çoğu Kürttür.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Trabzon bölgesinin coğrafyası, halkı ve idari düzeni hakkında bilgi verir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Musul coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Hıristiyanların mahallesi vard ır. talebe-i uluma yemek dağıtılır. Ayasofya Camii kiliseden çevirmedir, çevresi zeytin ağaçları ile doludur. Rize' de ala arası dağlarla doludur.
Şehri Dicle üzerinde Cercis getirmış. Musul'da halkın Yunus türbesi latiftir. Halkı 4 dil; Arab, Farisi, Türki, Kürdi konuşur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kürdistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Şafii denilen üzümü ile meşhurdur. Çemişkezek bir dağ köşesinde büyük bir vilayettir. Cudi dağında yağmur boldur, asla ağaç yok, bazı Bölgenin bazı yerlerinde Türkçe, Arapça, Farisi, Kürtçe, Ermenice konuşulur.
Diyarıbekir 19 sancaktan oluşur, bunun 8'i Kürt Askeri 7030 kılıçnr. Bütün şehir surların içindedir. Nusaybin livasının 40 bin bostanı var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Diyarbakır coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Şimdi Osmanlı derler 653 kılıçnr, timar cebecileri ile birlikte 1460 asker olur. Camisinin içindeki suyun kaynağı ziyaretgahdır. Şehrin yakınında büyük mağaralar var.
Zor şehrinde dut ağaçları orman gibi sıknr, içine girilmesi mümkün değildir. Bölge Kürdistan ile Irak-ı Acem iklimindedir. Halkı kah Osmanlı'ya kah Kızılbaş' a tabi oldu. Zor şehri Irak-ı Acem' in dağlarındadır. Yakınında bir kümbed var, İskender'in burada kale yaptı, Şah Abbas yıkırdı ama tekrar yapıldı.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kürdistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bölgede Gazikıran dağlar içinde kalelerin çokluğu dikkati çeker. Kürtlerin menşei hakkında değişik iddialar ileri sürülmüş. Bazıları Arap kökenli olduklarını söylerler. Bölgede özellikle Zab suyu kenarında pek çok kale var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Irak coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Mandeşt, 50 adet yerleşim yerine sahip bir vilayettir. Neft kuyularına yanan bir şey atılınca minare gibi alev çıkar.
Irak-ı Arab'ın merkezidir. Daha Bağdad' a nakledildi. Geçmişte Irak- ı Jağıtılmı ştır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bağdat coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Abadan halkı Allah'a Arab Nehri kaleleri giriş leri kontrol için yapılmış. Osmanlı hududu buralarda biter. Şehirlerin yanları çöldür. 1666'ya kadar bölgede hükümet edenler.
Bağdad' dan bir saat mesafede İmam· L Kalesi Bağdad'm karşLSLnda bir hisardtr, yaşardt, halkı Htristiyandtr, çok kilise vardtr. Şirin için yaptırmı ştır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Irak coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Onun kazdtrdtğı kuyu tek tatlt suyun çtktığı kuyudur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Irak coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Şat Nehri kenarında karşıt kale Tikrit'tir. Bölgedeki şehirlere yaptlmtştır. Halkınm dili Kürdi ile Arapça kanşımıdtr.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kürdistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Irak- ı Arab oldukça mahsuldardır. Nehirlerinde balık bulunur. Bölgenin halkı iki gruptur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bağdat coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bir yıl savaşa, bir yıl hacca Türklerden 18 bin genç kölesi vardı. İlk kez Türkleri hilafet divanına soktu. 856 yılı Ramazan'ında Bağdad'da taş yağdı, tanesi 130 dirhem çekiyordu.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Irak-ı Arab hükümdarlarının devamı. Bağdad'ın kültürel merkez haline gel işi, Süryani, Acem::ıo;".:.ı,-.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bağdat bölgesinin coğrafyası, halkı ve idari düzeni hakkında bilgi verir.
Moğol sultanı Hülagu'nun Bağdad'a girmesi. Halife'yi 700 erkanı ile birlikte katletmesi. Kırk gün Bağdad' da kılıç vurdular 20 kere yüzbin adam öldürdüler.
Arap Yarımadası 12 kıs ımdır. Yemen Osmanlı yönetiminde iki kısma ayrılır. Yemen' in merkezi Sana şehridir. Çevresi dağlıktır, atlı geçemez ama yaya beş günde gelir. Bakımlı köyleri var, deniz kenarı meşhurdur. Bu bölgede kahve yetişir. Aden'in akarsuyu yok, diyarıdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Yemen coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Taiz şehri bakımlıdır, iki medrese var. Gelip giden kafilelerden bac alınır. Ünlü kemik yok, yalnız başı var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Umman coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. sonuçlanan Uhud Savaşı Yemen' de cereyan etmış. Bu bölgede Yahudi padişahı Zunevvas lakablı Yusuf, din yaktırıyordu. Allah tarafından kurtarıldılar. Bölgedeki Hamirliler 3190 yılda 3 7 hükümdar çıkarmışlardır. Umman vilayeti oldukça bakımlıdır.
Keıvanlar Sana'nın doğusundaki bölgelere Yemen'in Necd'i derler. Halkı olacağını bildirdi. Belkıs'ın Saba şehri sel ile yok oldu.
Umman vilayetinde denize yakın yerler düzlük, uzak yerler dağlıktır. Umman şehri deniz kenarındadır, suyu yanındaki dağdan gelir. Tüccarın büyük binaları mevcuttur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. ile Mısı r, Bağdad, Şam, Basra, Lahsa, Necd, oldu.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Hazreti İsmail' in dünyaya gelişi, İshak'ın doğuşu. Sare ile Hacer arasında çekişme. Kabe'yi halka açmaları için Al lah'ın emri ulaştı.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Çin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. çıkan küçük oğlunu kurban edecekken düştü.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. 1682 Aral ık'ında boğu ldu. Bir kadın yere arınca yangın yayıldı. Halk arasında, o sırada Timur'un Şam'a gelmiş olması sebebiyle felaket işareti olarak 14 77' de Mekke' de dört mezhebi içeren bir medrese yapıldı.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Yemen coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Eski örtüler çıkarı lınca küçük parçalara bölünüp halka dağınlır. •...-...J..A..J.,•Y.-ll',,_.-μ,,,.-.;..ı;,.,.ı...,.ı,;.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Mısır'ı yöneten ihaneti son larını getirdi. O zaman görülen döktükleri görülmüştü. 1517'de Sultan hergün 30 kişiyi Kur'anı hatmetmeleri için Medine halkı kaydedildi. Mekke' de erkek, kadın, çocuk 12 bin nüfus vardı. Bunlara hububat dağıtılıyordu.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hindistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Sultan Murad 1576'da sele karşı önlemleri arurdı. Yenilenen mermer sütunların sayısı 311'dir. Mescid-i Haram'ın alu minaresi var, ezan Zemzem uyar. 839'da Zemzem kuyusunun suyu azalmıştı; 7 metre kadar kazdılar, suyu arttı. havası güzeldir, meyvesi boldur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. diğeri Mekke Şe rifi tarafından atanır. Gümrük gelirini yarı yarıya paylaşırlar. Bölgede şehirlere, hacılara saldırırlar. Osmanlı yönetimi yollara kale yapurmış içlerine sağlandı. Medine şehri Mekke' nin yarısı kadardır. Havası sağlamdır, hurması meşhurdur. Su kaynağı olarak kuyu ları var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Tebuk, Şam hacılarının yolu üzerinde bir grubuna karşı kale yaptırdı. Süveyş denizi sahillerinin Hicaz tarafında göçebe Araplar yaşar. Şam hacıları iki yoldan Mekke'ye Mısır hacıları Rabig' den geçer. Bölgede Zübeyd kabilesi var, hacı kafilelerini koruma karşılığında ücretini hacılardan alırlar.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bölgedeki Tayme şehrinin Cahiliye dönemine ait olayları. kendisinin yatmasının cezalandırılışı. 1513'te çölde bir sözüne vefanın atasözü olmuş.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Süveyş coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Halkı Yahudi avını yasaklamıştı. Ama şeytanın itmesiyle avlayıp tuzlayıp sattılar. Önce Çerkes 1538'de Mısır paşası Davud Paşa ele geçirdi. Halkını putlara tapmaktan Allah batırmış.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hicaz coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Faris Denizi adaları Aden'den Hürmüz'e adasının ortasında şehri var. Arap Yarımadası'nın özellikleri. Halkının yaz kış kışlayıp Taifte yazı geçirirler.
Yemen kahveyi Rum diyarına satar. İçen şeker şerbeti sanır. ferah verir, yazın içilirse tabiatı hızlandırır. Her sene 80 bin denk çıkar 40 bini Cidde'ye, Şamlı Tahtakale'de kahvehane açıp adını 'Mektebi İrfan' koydu. Bölgede cilalı deri, akik, kına, sedef, inci üreten yerler var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. davet düzenler, badem, leblebi, fındık, boşaltıp evlerine götürürler. Sabah evine gelir, önüne düşerler. Herkese hediyeler dağıtılır. Şam geçmesi için para dağıtım yöntemi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Süveyş coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Yağmurdan dolan havuzlardan yararlanılır. Umman'dan karayolu 21 bu yüzden çok kimse denizden gitmeyi yeğler. Basra'dan, biri yaz diğeri kış yolu olarak belirlenen iki güzergah vard ır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hindistan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Arap Yarımadası ' nda Habeş lilerle, Hanedanı'nın sona eriş i. İs lamın yerleşmesinden sonra 817-818'de Yemen yaşadı, arkasından Mehdiye, Beni Resul, belirdi. 1520' de Portekiz gemileri Hind Denizi'ne saldırınca Sultan Süleyman 1546'da vali atanan Üveys Paşa birçok kaleyi fethetti.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Arzı Mukaddes diye anılır. haşır neşir oldukları yerdir.
Şam beş askeri bölgeye ayrılmış. Her bölge bir memleketi belirtir. Filistin'i Sani, Ürdün, Şam, Homs, Halep. Filistin'in başşehri Kudüs'tür. Ürdün'ün başşehri şehirleridir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bölgede Seyhan nehirleri birleş ir, Adana' da büyük bölge sularının çoğu gibi Akdenize dökülürler. Bölgenin dağları: Tur İbrani dilinde dağ arasındadır.
Şam' da Arap, Türk, Kürt,.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Filistin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Mescid-i Aksa'nın 26 kapısı bulunuyor. Mescid-i Aksa' da 684 sütun var, her yıl 100 bin çünkü hasır Mısır'dan gelir, bakımı için 200 hademe görevliydi. Bayram larında gökten nur indiğine inanmaz. Şeria suyunda yıkanırlar.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Hazreti Musa'nın mezarı buradadır. Aşçıları, ekmekçileri, hademeleri dağıtırlar. Hazreti Ömer mescit yapu, Davud'un mezarı da.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Filistin coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Ürdün memleketinin başşehri Nablus'tur. Bu şehri eskiden Emiri Hac kontrol ederdi, şimdi Kudüs'e bağlandı. Güzel bir yerdir, Yahuda şehriydi. Çok hurma, pirinç, şeker kamışı olur. Yunan hükümdarlarından çoğu Sur şehrindendir. Bu ülkede daha büyüğü yok, ancak Endülüs'te bulunur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Yadi-i Musa, Beni İsrail'e meşhur taştan bir menzildir. Cennet gibi bir şehirdir. 70 bin peygamber kabri olduğu söylenir. En ünlü cami Emevi Camii'dir. Surunun içinde ayrı kalesi var. Müslümanlar Şam'ı fethettiğinde şehrin yarısı Hıristiyanlarda kalmış, sebebi yarısının savaşla diğer yarısının barışla alınmış olmasıdır.
Şam camileri çok süslüdür. Emevi Camii'nde 600 zincirli kandil var. Cemaate verilen örtülülürdü.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Çok vakfı var, günlük masrafı 300 altındır. Osmanlı gibi, Rum camileri tarzındadır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. oldukça katı bir kavim olan Şahaboğulları var. Maan dağında metin bir kale var. güzeldir, atasözü haline gelmiş.
Şam' da eski tarz bina inşasının sakıncaları odalar inşasına başladılar. Üst katında odalar bulunan binalar yapılıyor.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Şam coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Bazı ağaçların 3-4 yemişi var. 130 bin kadar bostanı mevcuttur. buğdayı Muharrem ayında dağıtır. Bölgenin verimliliği atasözü olmu ştur. Şam' dan yaptırmış, inenlere ziyafet verilir.
Halep vilayetindeki Türkmenler sekiz gruptur. Arap göçerler iki kabiledir, Antakya dahildir. Halep kalesi yüksektir, 1291'de yapılmış.
Antakya'nın yedi kapısı var. İskenderun Akdeniz üzerinde Halep'in iskelesidir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kıbrıs coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Adana bir küçük eyalettir. Gülek geçidindeki kaleyi veziriazam Piri Paşa yaptırmış. Payas'ın dağında eşsiz yaylaklar var. Tarsus livası Kıbrıs eyaletine bağlıdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Gaziantep coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Elbistan, Maraş'tan Kayseri yolu üzerinde Türkmenler var. Kışın gelirler şenlik olur, yazın yaylaklara giderler. Kalesi var, suyu bostanları boldur. Yazın halkı yolun üzerinde bir merhaledir. Fırat üzerinde 40 gözlü köprü var.
Şam' ın İslamın çıkışından önceki hükümdarları. Tufan'dan sonra burayı gelmiş. Sonra Beni İsrail 'in elinde kaldı. Camii Emeviye kiliseydi, Yuhanna yıkmıştı.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Maraş coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Eyyubiye'nin Mısır, Şam, Hama, Halep, Türkiye devleti belirdi. 1339-1340'ta gökten ateş inip Şam'ı yaktı. Hala daha bazı üzerindeki marifetleri.
İçili memleketi Kıbrıs paşasına bağlıdır. Başşehri Lefkoşe'dir, de tahtıydı. Magosa'nın kuwetli, kap ıları heykelli bir kalesi var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Konya coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Türklerden bir kısım Moğoldan kaçıp öşürünü kafire verirlerdi. Reisleri Nur vermemeye çağırdı, kaleyi fethettiler. Konya kalesini sultan Kılıç Arslan yaptırmış.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kayseri coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Akşehir dağ eteğinde akarsulu bahçeli bir buradadır. Aksaray, Hasan Dağı dibinde, kalesini Selçuklu sultanının 1203'te yaptığı, ortasından nehir geçen bir kasabadır. Kayseri, Rum Kayseri'nin taht şehridir. Dağında kar eksik olmaz, yarısına yakını beyazdır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Niğde coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Konya civarındaki Fodul Baba dağlarında koyun avı yasaktır. Sayıları 2000'den fazla sayılırlar, sadece kurban için 2-3 tane avlamak izni var. Fazlasını avlayana idama kadar deniz olduğunu söylerler. Ereğli'nin ismi eskiden Herkalei ydi. Niğde kalesinde 11 cami var. Beyşehir'in çarşısı kalenin dışındadır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Anadolu coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. katkısı çok oldu, o zaman Celaleddin'i Rumi buraya yerleşti. Tata r'ın Rum ülkesini talanı sonucu Selçuklu devleti bitti. Osman Gazi' nin davul, sancak, kılıç, hükümdarlığının başlamas ı. Rum adı verilen Sivas eyaletinde 1 7 kale var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Sivas coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Paşa sarayı ovadadır ama işlek yol üzeri yer değildir. Şeyh Elvan tekkesi var, büyük ziyafethanedir. Amasya' nın sayısız hanı, camisi, hamamı var. Kızılırmak nehrinin doğduğu yerden Karadeniz'e dökülüşüne kadar mecrası.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Üsküdar coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Battal Gazi Sivas'ı kafirden aldı, dar-ül İslam yaptı. Selçuklu Devleti ülkesini 1172-1173'te Kılıç Arslan bölgeye egemen oldu. Osmanlı Devleti' nden bölge halkı ilmi erbabı Küçük Asya adını verir.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Kütahya coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. 9700'ü cebeli olmak üzere 1 7 bin askeri var. İçinden Porsuk nehri geçer, Sakarya nehrine karışır. Hastalıkların tedavisine yarar çamurlu suyu var.
Değirmen döndürür akarsuları var. Kalesinde devletin 400 kulu var. Deniz kenarında yüksek yerde bir şehirdir. Bölgede deve ile bazı düşmanlar kalır. Dağlarda keçi boynuzu olur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da İzmir coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Denizli'nin 24 mahallesi, 7 camisi, 5 hamamı var. Gördes nehri, kasabanın yanındaki dağdan çıkar, İzmir' de Borno nam mahalden denize dökülür. Menderes nehri Aydın'dan denize dökülür. Kafirlerden kalma bir kalesi, ondan fazla hamamı, 5 büyük camisi var. Yakınındaki bir tepe üzerinde eski eserler bulunur.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Sind coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Isparta büyük şehirdir, pazar yeri var. Havası hoştur kışı serttir. Üzümü, fındığı çok olur, büyük boyahaneleri var. Asi Karaağaç halkı şeyhlerin mezarlarıyla ünlüdür.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Ankara coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Çarşısı, camileri, hamamları var ama suyu azdır. Halkının çoğunluğu Türkmendir. En ünlü ürünü tiftik bulunmaz. Bayramiyye'nin piri Hacı Bayram Ankara' da medfundur.
1660'ta Reis-ülküttab Şanizade hamamlı, camili, kale nitelikli bir han yapnrmışnr. Binaları ardıç ağacındandır. Bölgede ekser Türkmen oturur.
Sinop, Karadeniz sahilinde bir küçük bağlıdır. Karadeniz'in Sinop yanları ekser taştan kesme yarlar ile doludur. İnebolu iki dağ arasında bir iskeledir. Sinop arkasındaki dağlarda eşsiz yaylaklar var. Aysandon deniz kenarında bir kasabadır, ekseri halkı kafirdir. Bölgede değerli taş madenleri var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bursa coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Sapanca gölünün balığı boldur. Aladağ üzerinde kar eksik olmaz. Bolu dağları Orhan önce İznik'i fethedip başkent yapmıştı. Sonra Orhan başkenti Bursa'ya taşıdı ama liva Murad'ın ismiyle anılmaya devam etti. Kaplıcaları meşhurdur, dağ Beykarbaşı suyunu içen kimsenin ayağını köpek dalamaz.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Konstantiniyye coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Aslan ağzı şeklindeki buz Keşişdağı'ndan gelir, oradan İstanbul'a para ile kiralanan hayvanlar var. Mudanya' da çok bağ var, halkı birbirine düşmüştür. Yarısı Müslüman yarısı Hıristiyandır.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Konstantiniyye coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Orhan'ın eşi Nilüfer Hattın bir köprü yaptırdığı için Nilüfer adı verilmiş. Alabalık dağda kesilir, bu nehre atılır, eski kaplıca karşısında, üstündeki nişanlara göre sahipleri İstanbul'da Üsküdar'dan başlar. Bazı hamamcılar İstanbul'a zamanında meşhur suru vardı.
Üsküdar'a Osmanlı döneminde yapılan Meydanında toplanır. Kadıköy'ünd e, Fenerbahçe'de bir sürü saray var. Sapanca gölü çevresine ağaç denizi derler.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Hama coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Biga livasının merkezi Troya'dır. Bu şehir İ stanbul'dan büyüktür. Hazreti Musa'nın 297 yıl yaşamıştır. 1 O camisi, 9 hamamı, çarşısı, bostanları var.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Horasan coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Anadolu halkının dili Türkçedir. Yahudiler İspanyol lisanı konuşur. İzmir'de Frenk halkının cümlesi İslam olup Hanefi mezhebindendir. Halkın çoğunluğu Türk gayrimüslimler var ama gayetle azdır. Süleyman Şah'ın Belh'den toprakları Ruma göçü. Fırat'ı geçerken boğulması, Caber kalesine defni.
Katip Çelebi, Cihannüma'da İzmir coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Yukarı kalenin önünde Temaşalık denen bir yeri var. Çevrede hazineli mağara bulunduğu ama nlsımlı olduğu söylenir. İçine girmeye teşebbüs edeni, esen sıcak rüzgarın öldürdüğü ileri sürülür.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bursa coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Siyahın yerine beyaz kondu. İlden yaya yazma kararı alındı.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Konstantiniyye coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Sultan Murad'ın tahta geçişi. Alınan esirlerden alındı. Böylece Yeniçeri'ye katılacaklardı. İstanbul'u kuşatması, Niğbolu'ya inen kafirlere karşı gidişi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Belgrad coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Sultan Selim'in "yolu susuzdur, Hülagü, Timur aşamam ıştır" uyarılarına, din karşı çıkıp Mısır ' ı fethettnesi. Kutsal sınırsız buğday göndererek korumasını üstlenmesi. Yerine oğlu Süleyman geçti.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bağdat coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. cami, aşevi, 8 medrese, darüşşifa yaptırdı. sancaktarı Eyüb'ün mezarında aşevi, cami, ettirdi. Çaldıran'da Şah İsmail' i yenişi.
Katip Çelebi, Cihannüma'da Bağdat coğrafyası ve idari yapısı hakkında bilgi verir. Edime' de muazzam bir cami inşası. Yahudilere sarı sarık, siyah şapka; Hıristiyanlara mavi sarık. 1593'te kul taifesinin isyanı. Gökten gelen bazı etkilerle Osmanlı ülkesi zarara uğradı, eşkiyanın isyanını Murad Paşa bastırdı.