Nikolay Gogol’un 1836’da yazdığı Revizor (Müfettiş), Rus edebiyatının açık ara en kusursuz durum komedisi (fars) olmasının yanı sıra, rüşvetçi ve çürümüş devlet mekanizmasına atılmış en sivri oklardan biridir. Vladimir Petrov’un yönettiği 1952 yapımı Sovyet uyarlaması, bu devasa hicvi, klasik bir tiyatro sadakatiyle sinema perdesine taşır. Petrov, eseri görsel bir sinema devrimine dönüştürme çabasından ziyade, Gogol’un yazdığı o saat gibi işleyen psikolojik/sosyolojik tuzağı en net şekilde izleyiciye aktarmayı seçer. Sonuç; estetik olarak konvansiyonel ama politik/sosyolojik teşhisleri bakımından hala kanayan bir hiciv anıtıdır.
Hikaye, “gizli” (incognito) bir müfettişin şehre geleceği haberiyle dehşete düşen taşralı bürokratların, handa parasız kaldığı için konaklayan sıradan ve hafifmeşrep bir kalem efendisi olan İvan Hlestakov’u (İgor Gorbaçyov) o korkulan müfettiş zannetmeleri üzerine kuruludur. Gogol’un dâhiyane buluşu şudur: Hlestakov zeki bir dolandırıcı değildir; o sadece aptal, gösteriş budalası ve boş konuşan biridir. Onu “büyük, kudretli ve korkutucu bir müfettiş” yapan şey, Hlestakov’un zekası değil; suçluluk duygusu içinde kıvranan Belediye Başkanı (Yuri Tolubeyev) ve diğer memurların (Hakim, Hastane Müdürü, Posta Müdürü) kendi korkularıdır. Yozlaşmış otorite, aslında bir hiçliği kendi elleriyle putlaştırır.
Film, bürokrasinin bu çürümüş yapısını adeta bir sınıflandırma tablosu gibi gözler önüne serer. Hastane müdürü, “Hastalar zaten ölecekse ölür, iyileşecekse iyileşir, onlara pahalı ilaç harcamaya gerek yok” derken; Posta müdürü “Zevk için insanların özel mektuplarını okuduğunu” itiraf eder. Çarlık Rusyası’nda devlet (ve aslında her dönemdeki yozlaşmış devlet aygıtı), halka hizmet etmek için değil, “yukarıdan” gelen birine (Müfettiş’e) yaranmak için inşa edilmiş devasa bir tiyatro dekorudur. Belediye başkanının evinde Hlestakov’a rüşvet (borç adı altında) vermek için sıraya giren memurların o titreyen halleri, güce tapınmanın ve hiyerarşik korkunun en evrensel mizahi tablosudur.
İgor Gorbaçyov’un canlandırdığı Hlestakov karakteri, “Hlestakovşçina” (boş böbürlenme, hiçbir şey olmadan her şeymiş gibi davranma) kavramının vücut bulmuş halidir. Sarhoş olduğu ziyafet sahnesinde, kendisini Petersburg’un hakimi, meşhur bir yazar ve devletin en üst kademesinin dostu olarak anlattığı o abartılı monolog, yalanın sadece söyleyeni değil, dinleyenleri (korkudan dolayı) nasıl hipnotize ettiğini gösterir.
Revizor (1952), sinematik dilinin o tiyatral katılığını, metnin barındırdığı o devasa “insanlık durumu” analiziyle aşar. Filmin (ve oyunun) o meşhur dilsiz (sessiz) final sahnesinde, “Gerçek müfettiş geldi!” haberi üzerine tüm bürokratların donup kaldığı an, aslında adaletin (veya kaçınılmaz gerçeğin) o soğuk nefesinin boyunlara değdiği andır. Gogol, perdeden seyirciye o meşhur replikle haykırır: “Neye gülüyorsunuz? Siz, kendinize gülüyorsunuz!” Bu film, o gülüşün boğazda düğümlendiği, zamansız bir ayna işlevi görmeye devam etmektedir.
