Grigori Roshal’in 1941 yapımı Delo Artamonovykh uyarlaması, vizyona giriş tarihiyle dahi başlı başına bir tarihsel metafordur. Film, Nazi Almanyası’nın Sovyetler Birliği’ni işgale başladığı günlerde (1941 sonbaharında) seyirciyle buluşmuştur. Devletin bu filmi tam da böyle varoluşsal bir kriz anında öne çıkarmasının sebebi açıktır: Seyirciye, sömürüye dayalı eski sistemlerin (kapitalizmin) tarihsel bir zorunlulukla kendi içinden çürüyeceğini ve çökeceğini, bu çöküşün kaçınılmaz olduğunu göstermek.
Maksim Gorki’nin romanı, Rusya’nın feodalizmden kapitalizme, oradan da sosyalizme uzanan o kanlı tarihsel geçişini Artamonov ailesi üzerinden mikro ölçekte anlatır. Film, bu sosyolojik evrimi üç kuşak üzerinden şekillendirir. İlk kuşak olan İlya Artamonov (Sergei Romodanov), feodal efendilerin hantallığına karşı yükselen “vahşi kapitalizmin” vücut bulmuş halidir. O; kaba, enerjik, acımasız ama aynı zamanda üretken bir doğa gücüdür. Fabrikayı kurarken gösterdiği o ilkel inanç, aslında sistemin en dürüst dönemini yansıtır.
Ancak filmin asıl psikolojik savaş alanı ikinci kuşaktır. Oğlu Pyotr Artamonov (Mikhail Derzhavin), babasının kurduğu ve her geçen gün devleşen fabrikanın mirasını devraldığında, mülkiyetin aynı zamanda bir hapishane olduğunu fark eder. Pyotr, sömürü düzeninin ahlaki yükünü omuzlarında taşıyamayan, vicdan azabı ile mülkiyet hırsı arasında felç olmuş “ikircikli burjuvazinin” temsilcisidir. Kardeşi Nikita’nın (Vladimir Balashov) bu kirlenmiş düzenden kaçarak manastıra sığınması, dinin bu çürümeye karşı verdiği çaresiz ve eylemsiz tepkiyi simgeler. Aile fiziksel olarak zenginleşirken, ruhsal olarak çökmektedir.
Üçüncü kuşağa, yani torunlara gelindiğinde ise Artamonovlar artık üretim sürecinden tamamen kopmuş, sadece tüketmeye odaklanmış, ahlaken yozlaşmış asalak bir sınıfa dönüşmüşlerdir. Fabrika artık onların kontrolünden çıkmış, içinde çalışan binlerce işçinin yarattığı devasa bir kolektif güce dönüşmüştür. Yönetmen Roshal, fabrikanın o mekanik, sağır edici ve ezici görüntülerini seyircinin zihnine adeta bir balyoz gibi indirir. Fabrika, Artamonovları yutmuş, sırasını bekleyen proletaryayı ise çelikleştirmiştir.
Delo Artamonovykh, finalini 1917 Bolşevik Devrimi’nin gelişiyle ve işçilerin fabrikanın kontrolünü ele geçirmesiyle yapar. Artamonov ailesinin son üyeleri, tarihin çöplüğüne süpürülür. Film; sanatsal açıdan devrimci bir dil inşa edemese de, Gorki’nin “bir sınıfın doğuşu ve intiharı” üzerine yazdığı o ağır felsefi metni, Sovyet ideolojisinin süzgecinden geçirerek sağlam bir sosyolojik belgeye dönüştürür. Sitenizde, edebiyat uyarlamalarının ideolojik birer silaha nasıl dönüştürülebileceğine dair yetkin bir örnek olarak konumlanmalıdır.
