Müfettiş, Rusya'nın dış dünyadan neredeyse tamamen kopuk, kendi içine kapalı bir taşra kasabasında geçer. Oyun, kasabanın en yetkili mülki amiri olan Kaymakam'ın, Petersburg'dan gizli bir müfettişin (revizor) geleceği haberini almasıyla başlar. Bu haber kasaba bürokrasisinde tam bir panik havası yaratır; çünkü hastanelerden okullara, mahkemelerden postaneye kadar her kurum yolsuzluk, rüşvet ve ihmalkarlıkla çürümüştür.
Tam bu kargaşanın ortasında, kasabadaki handa konaklayan ve beş kuruşu kalmadığı için hancıya borçlanan genç ve züppe bir memur olan Hlestakov, kasaba eşrafı tarafından "gizli müfettiş" zannedilir. Hlestakov aslında sadece kumar oynayıp parasını bitirmiş, Petersburg'a dönmeye çalışan sıradan biridir. Ancak kasaba yetkililerinin kendisine gösterdiği aşırı ilgi, hürmet ve sundukları rüşvetler karşısında durumu çabuk kavrar ve bu oyuna katılır.
Hlestakov, kasabanın ileri gelenlerini sırayla huzuruna kabul eder; her biri müfettişin gözüne girmek ve açıklarını kapatmak için ona borç adı altında paralar verir, ikramlarda bulunur. Hlestakov bu süreçte Kaymakam'ın karısı ve kızıyla aynı anda flört eder, kasabanın tüm kirli çamaşırlarını bizzat sorumlularından dinler. Gogol bu süreçte; mektupları açıp okuyan postacı, mahkeme binasında kaz besleyen hakim ve pislik içindeki hastanenin başhekimi üzerinden sistemin ne kadar kokuşmuş olduğunu muazzam bir mizahla sergiler.
Oyunun finali, dünya tiyatro tarihinin en meşhur anlarından birine ev sahipliği yapar. Hlestakov, topladığı rüşvetlerle kasabadan kaçtıktan hemen sonra, postaneye gelen bir mektup aracılığıyla onun aslında müfettiş olmadığı gerçeği ortaya çıkar. Tam bu sırada kapıda beliren bir jandarma, gerçek müfettişin o an kasabaya ulaştığını haber verir. Oyun, karakterlerin taş kesildiği o ünlü "sessiz sahne" ile son bulur.
