Kuruluş (1701 – 1740)
Prusya Krallığı’nın tarih sahnesine çıkışı, jeopolitik açıdan dezavantajlı, toprakları verimsiz ve parçalanmış bir coğrafyanın, saf bir bürokratik akıl ve askeri rasyonalite ile nasıl büyük bir güce dönüştürülebileceğinin en somut tarihsel laboratuvarıdır. Krallığın kökenleri, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu’nun “kum havuzu” olarak alaya alınan fakir Brandenburg Elektörlüğü ile doğudaki Töton Şövalyeleri’nin mirası olan Prusya Dükalığı’nın Hohenzollern hanedanı altında şahsi bir birlik kurmasına dayanır. Otuz Yıl Savaşları’nın yıkıcı demografik ve ekonomik enkazı üzerinde yükselen bu yapı, parçalı topraklarını bir arada tutabilmek için başından itibaren şiddet tekelini sıkı sıkıya merkeze alan ve toplumu bu amaca göre organize eden asimetrik bir askeri-devlet modeline evrilmek zorundaydı.
Bu zorunluluğun siyasi bir realiteye, yani krallığa dönüşmesi, dönemin yöneticisi III. Friedrich’in (Kral olduktan sonra I. Friedrich) diplomatik dehası sayesinde gerçekleşmiştir. İspanya Veraset Savaşı’nın Avrupa’daki güç dengelerini alt üst ettiği bir konjonktürde, Habsburg İmparatoru’nun acil askeri desteğe ihtiyaç duymasını fırsat bilen Friedrich, sağladığı askerler karşılığında kendisine “Kral” unvanı verilmesini talep etmiştir. 18 Ocak 1701 tarihinde, Kutsal Roma İmparatorluğu sınırları dışında kalan Königsberg’de bizzat kendi tacını giyerek “Prusya’da Kral” (König in Preußen) unvanını alması, yalnızca aristokratik bir kibir değil; devletini diğer Alman prensliklerinin üzerinde ontolojik bir statüye taşıyan eşsiz bir satranç hamlesidir.
Ancak devleti kâğıt üzerindeki bir krallıktan, Avrupa’nın en ölümcül mekanik aygıtına dönüştüren asıl kurucu akıl, I. Friedrich’in oğlu olan “Asker Kral” (Soldatenkönig) I. Friedrich Wilhelm’dir. Onun iktidarı (1713-1740), devletteki tüm sanatsal, kültürel ve israflı saray harcamalarının bıçak gibi kesilip, tüm bütçenin ve devlet aklının salt militarizme aktarıldığı radikal bir dönüşüm evresidir. I. Friedrich Wilhelm, insan rasyonalitesinin kaosa karşı en somut testi olan askeri disiplini devletin tek varoluş amacı yapmış, “Kanton Sistemi” (Kantonreglement) adı verilen bir uygulamayla ülkeyi askeri bölgelere ayırarak kırsal nüfusu doğrudan kalıcı yedek orduya entegre eden ilk modern zorunlu askerlik altyapısını inşa etmiştir.
Bu hiper-militarizasyon süreci, Prusya’nın iç sosyolojisini belirleyen ve “Junker” olarak bilinen toprak sahibi Prusyalı aristokratlar ile monarşi arasında yapılan derin bir sınıfsal pakt ile güvence altına alınmıştır. Monarşi, Junkerlerin kendi arazilerindeki serfler üzerindeki mutlak, feodal yargı ve ekonomik yetkilerini tanımış; buna karşılık Junker sınıfı da tüm oğullarını devletin ve ordunun subay kadrosuna koşulsuz olarak vakfetmiştir. Bu benzersiz sosyolojik sözleşme, devleti sivil bir yapı olmaktan çıkarıp devasa bir kışlaya dönüştürmüştür; öyle ki Mirabeau Kontu’nun o meşhur tespitiyle, “Prusya ordusu olan bir devlet değil, devleti olan bir ordudur.”
I. Friedrich Wilhelm döneminin sivil alandaki en önemli kurumsal icraatı, sivil bürokrasi, savaş planlaması ve devletin maliyesini tek bir çatı altında birleştiren “Genel Yönetim” (Generaldirektorium) kurumunun 1723’te kurulmasıdır. Bu kurum, vergi toplamadan ordunun lojistiğine kadar her şeyi mekanik bir soğukkanlılıkla ve “Prusya erdemleri” denilen mutlak itaat, dakiklik ve yolsuzluktan uzak bir disiplinle yönetmiştir. I. Friedrich Wilhelm 1740 yılında öldüğünde, oğluna kasası altınla dolu, borçsuz ve nüfusuna oranla Avrupa’nın en büyük ve eğitimli dördüncü ordusuna sahip, fethe hazır bir devlet aygıtı bırakmıştır.
Yükseliş (1740 – 1871)
Prusya Krallığı’nın yükseliş evresi, I. Friedrich Wilhelm’in inşa ettiği devasa savaş makinesinin, oğlu II. Friedrich (Büyük Friedrich) tarafından Avrupa jeopolitiğinde eşine az rastlanır bir kumar ve dehayla sahaya sürülmesiyle başlar. 1740 yılında tahta çıkar çıkmaz, Habsburg tahtındaki veraset krizini fırsat bilerek zengin Silezya bölgesine ani, önleyici bir saldırı (pre-emptive strike) düzenlemiştir. Avusturya Veraset Savaşı’nı tetikleyen bu cüretkâr askeri hamle, Prusya’nın topraklarını ve endüstriyel kapasitesini anında ikiye katlamış, ancak aynı zamanda krallığı Kutsal Roma İmparatorluğu’nun doğal iç dengelerinin dışına iterek kıtasal bir büyük güç (Großmacht) haline getirmiştir.
Bu statü değişiminin getirdiği ölümcül tepki, Prusya’nın tarihindeki en büyük beka sınavı olan Yedi Yıl Savaşı (1756-1763) olarak karşısına çıkmıştır. Avusturya, Rusya ve Fransa’nın oluşturduğu devasa bir kıtasal koalisyon karşısında dört bir yandan kuşatılan Büyük Friedrich, devletin merkezden yönetilen şiddet tekelini, iç hatlar stratejisi ve “Eğik Savaş Düzeni” (Schiefe Schlachtordnung) gibi o dönemin en sofistike taktiksel manevralarıyla rasyonel bir hayatta kalma enstrümanına dönüştürmüştür. Rossbach ve Leuthen gibi muharebelerde sayıca çok üstün düşman ordularını yok eden Prusya, başkenti Berlin’in işgal edilmesine ve ordusunun tükenme noktasına gelmesine rağmen pes etmemiş; Rus Çariçesi’nin ölümüyle gelen “Brandenburg Hanedanı Mucizesi” sayesinde sınırlarını koruyarak savaştan tartışmasız bir süper güç olarak çıkmayı başarmıştır.
Büyük Friedrich sadece bir savaş ağası değil, sivil sahada “Aydınlanmacı Mutlakıyet” (Aufgeklärter Absolutismus) felsefesinin de tepe noktasıdır. Kendisini devletin sahibi değil, “Devletin Birinci Hizmetkârı” olarak tanımlayan Friedrich; Prusya Genel Hukuk Kanunu’nu (Allgemeines Landrecht) kodifiye etmiş, işkenceyi yasaklamış ve Avrupa’daki dini baskılardan kaçan Huguenotlar gibi yetenekli azınlıkları krallığa entegre ederek büyük bir beyin göçü yaratmıştır. Bu evrede Prusya, aydınlanma felsefesinin rasyonalitesi ile katı askeri disiplinin mükemmel bir diyalektik sentezi haline gelmiş; felsefe ile kılıç, devlet aklında birleşmiştir.
Yükseliş fazının en kritik kurumsal kırılması, 1806 yılında Jena-Auerstedt muharebelerinde Napolyon’un modern Fransız ordusu karşısında eski tarz Prusya ordusunun tamamen imha olmasıyla yaşanmıştır. Bu ağır jeopolitik çöküş, Clausewitz, Scharnhorst ve Gneisenau gibi askeri düşünürlerin öncülüğünde eşsiz bir düşünsel ve askeri rönesansa zemin hazırlamıştır. “Genelkurmay Başkanlığı” (Generalstab) adı verilen, komutanın şahsi dehasından ziyade kurumsal bir ortak akla dayanan modern savaş planlama aygıtı bu dönemde icat edilmiş; serflik kaldırılarak tebaadan “vatandaş” yaratılmış ve paralı/zorunlu ordudan yüksek motivasyonlu ulusal ordu modeline geçiş yapılarak Napolyon’un çöküşündeki Leipzig ve Waterloo muharebelerinde belirleyici rol oynanmıştır.
Prusya’nın askeri ve siyasi hegemonyasının zirveye ulaştığı final noktası ise I. Wilhelm ve onun efsanevi Şansölyesi Otto von Bismarck dönemidir. Bismarck’ın ahlaki kaygılardan tamamen arındırılmış, salt matematiksel bir dış politika olan Realpolitik anlayışı ve General Helmuth von Moltke’nin demiryolu ve telgrafı askeri lojistiğe entegre eden modern kurmay aklı birleşmiştir. 1864’te Danimarka’ya, 1866’da Avusturya’ya ve en nihayetinde 1870-1871’de Fransa’ya karşı cerrahi bir hassasiyetle yürütülen bu sınırlandırılmış savaşlar zinciri, 1871’de Versailles Sarayı’nda Alman İmparatorluğu’nun ilanıyla sonuçlanmış; Prusya, tüm Almanya’yı kendi devlet aklı içinde eriterek nihai zaferine ulaşmıştır.
Yıkılış (1871 – 1947)
Prusya’nın 1871’de Alman İmparatorluğu’nu kurarak elde ettiği bu devasa jeopolitik başarı, aslında kendi yıkılışının sosyolojik ve siyasi kodlarını da içinde barındıran paradoksal bir süreçtir. Yeni kurulan imparatorluğun topraklarının ve nüfusunun üçte ikisini oluşturan Prusya Krallığı, federal bir yapı içinde eritilemeyecek kadar büyüktü. Prusya Kralı’nın aynı zamanda Alman Kaiser’i olması, geleneksel, içine kapalı ve disiplinli Prusya askeri asketizminin, hızla sanayileşen emperyal Almanya’nın küresel hubrisi (kibri) ile zehirlenmesine neden olmuş; Bismarck’ın kurduğu hassas kıtasal denge sistemi yerini tehlikeli bir emperyal kibre bırakmıştır.
Bu makro-stratejik körlüğün tepe noktası, dönemin yöneticisi olan Kaiser II. Wilhelm’in iktidar yıllarıdır. II. Wilhelm, Bismarck’ın Rusya ve İngiltere ile çatışmaktan kaçınan dikkatli kıtasal diplomasisini çöpe atarak “Dünya Politikası” (Weltpolitik) adı verilen agresif bir küresel emperyalizm serüvenine girişmiştir. Prusya’nın geleneksel kara gücü kimliğine ihanet ederek devasa bir açık deniz donanması inşa etmesi İngiltere’yi ontolojik bir düşmana çevirirken; Schlieffen Planı gibi salt askeri matematiğe dayanan ve diplomasinin esnekliğini tamamen yok eden savaş planları, Prusya devlet aklının felç geçirerek siyaseti askeriyenin alt kümesi haline getirmesine yol açmıştır.
1914’te patlak veren Birinci Dünya Savaşı, Prusya’nın kurumsal, ekonomik ve sosyal kapasitesinin sınırlarının aşıldığı apokaliptik bir test olmuştur. Paul von Hindenburg ve Erich Ludendorff’un liderliğindeki Prusya Genelkurmayı (OHL), cephede eşsiz taktik başarılar elde etse de; İtilaf Devletleri’nin küresel ekonomik ve demografik üstünlüğü karşısında yürütülen yıpratma savaşı (attrition warfare) makro-stratejik olarak kazanılamaz bir yapıdaydı. Askeri idarenin siviller üzerinde kurduğu “sessiz diktatörlük”, ülkenin tüm kaynaklarını mekanik bir şekilde tüketmiş, cephedeki çıkmaza paralel olarak içeride yaşanan kitlesel açlık (Şalgam Kışı) Prusya halkı ile monarşi arasındaki asırlık “koruma ve itaat” paktını geri dönülmez şekilde parçalamıştır.
Makine kırıldığında, siyasi yapı da infilak etmiştir. Kasım 1918’de Kiel’de denizcilerin isyanıyla başlayan ve tüm ülkeye yayılan devrim dalgası karşısında, ordu komuta kademesinin bile desteğini çeken Kaiser II. Wilhelm, 9 Kasım 1918’de hem Alman İmparatorluğu hem de Prusya Krallığı tahtından feragat ederek Hollanda’ya kaçmak zorunda kalmıştır. Bu an, Hohenzollern hanedanının yüzyıllar süren egemenliğinin sonu ve Prusya’nın monarşik bir devlet olarak tarihe karışmasıdır; krallık, Weimar Cumhuriyeti içinde “Prusya Serbest Devleti” (Freistaat Preußen) adıyla sadece idari bir bölge olarak küçülmüş ve ruhunu kaybetmiştir.
Prusya’nın fiziksel ve hukuki varlığının yeryüzünden tamamen ve ontolojik olarak silinmesi ise İkinci Dünya Savaşı sonrasına rastlar. Nazilerin, kendi totaliter rejimlerini meşrulaştırmak için “Prusya erdemlerini” militarist ve soykırımcı bir retorikle gasp edip içini boşaltması, Müttefik güçlerin zihninde Prusya’yı Alman saldırganlığının genetik merkezi olarak kodlamıştır. Nasyonal Sosyalizm’in yıkıntısı üzerinde toplanan Müttefik Kontrol Konseyi, dünya hukuk tarihinde eşi benzeri olmayan bir karara imza atarak, 25 Şubat 1947 tarihinde yayınladığı 46 No’lu yasa ile “Alman militarizminin taşıyıcısı olduğu” gerekçesiyle Prusya Devleti’ni de jure (hukuken) feshetmiş, topraklarını bölmüş ve bu ismin siyasi coğrafyada kullanılmasını sonsuza dek yasaklamıştır.
