M.Ö. 5. yüzyılda Kartaca’da yaşamış Magonid aristokratı, suffet veya başamiral; Atlas Okyanusu üzerinden Afrika kıyısına düzenlenen antik çağın en büyük organize deniz göçlerinden birinin komutanı ve seyahat raporunun yazarıdır.
Hanno (çoğu kaynakta Denizci Hanno), M.Ö. 5. yüzyılda Akdeniz’in en büyük deniz güçlerinden Kartaca’da doğmuştur. Şehrin en güçlü aristokrat ailesi olan Magonid Hanedanı’na mensuptur.
Unvanı ve siyasi konumu
Antik Grekçe metinlerde kendisinden «kral» (basileus) olarak bahsedilse de Kartaca anayasal sisteminde mutlak bir krallık yoktu. Hanno, yürütme ve askeri gücü elinde tutan en üst düzey iki yöneticiden biri olan bir suffet (yargıç / vali) veya başamiraldir.
Kesin doğum ve ölüm tarihleri belirsizdir. Ancak tahtı veya en yüksek askeri makamı M.Ö. 480–440 yılları arasında tuttuğu; büyük okyanus seferini de Kartaca’nın en ihtişamlı dönemi olan bu yıllarda gerçekleştirdiği kabul edilir.
Seferin nedeni ve ölçeği
Kartaca Senatosu, Akdeniz ticaret tekellerini genişletmek ve nüfus patlamasını kontrol etmek amacıyla Hanno’yu Atlas Okyanusu’nun güneyine gönderme kararı aldı.
- Komutasında 60 penteconter (elli kürekli savaş gemisi) vardı.
- Aralarında kadınların da bulunduğu yaklaşık 30.000 yerleşimci yola çıktı.
- Bu, antik çağın en büyük organize deniz göçlerinden biridir.
Rota: Herkül Sütunları’ndan güneye
Cebelitarık Boğazı’nı (Herkül Sütunları) geçen Hanno, bugünkü Fas kıyıları boyunca ilerledi. Thymiaterion, Karikon Teichos, Acra ve Cerne gibi stratejik ticaret karakolları ve şehirler kurdu veya buralardaki Fenike nüfusunu artırdı.
Yolculuğun ne kadar güneye uzandığı hâlâ tartışmalıdır. Muhafazakâr görüşler Senegal veya Sierra Leone’de durduğunu savunurken, daha cesur coğrafi analizler Gine Körfezi’ne ve aktif bir yanardağ olan Kamerun Dağı’na («Tanrıların Arabası») kadar ulaştığını gösterir.
Rapor ve gözlemler
Sefer sırasında tutulan ve dönüşte Kartaca’daki Baal Hammon (Grek kaynaklarında Kronos) Tapınağı’na tunç bir levha olarak asılan rapor, sıra dışı gözlemler içerir:
- Geceleri kıyılardan okyanusa akan lavlar ve yerlilerin yaktığı devasa otlak ateşleri metinde «denize akan ateşten nehirler» olarak betimlenmiştir.
- Hanno, bir adada karşılaştığı, vücutları tamamen kıllarla kaplı, vahşi ve taş fırlatan insan benzeri canlıları rapor etmiştir. Tercümanları bunlara «Gorillai» demiştir. Kartacalılar yakalayamadıkları erkeklerin yerine üç dişiyi öldürüp derilerini yüzmüş ve Kartaca’ya götürmüştür. Bu deriler, M.Ö. 146’da Roma şehri yıkana kadar tapınakta sergilenmiştir. 19. yüzyılda keşfedilen goril türüne adını veren işte bu antik rapordur.
Kaynak sorunu ve eleştiri
Hanno’nun biyografisine dair en büyük zorluk, Punic (Fenike) dilindeki orijinal metnin yok olmasıdır. Günümüze kalan tek kaynak, Heidelberg Üniversitesi kütüphanesindeki Codex Palatinus Graecus 398 yazmasında yer alan yaklaşık 650 kelimelik Grekçe bir çeviri fragmanıdır.
- Romalı Plinius, onun tüm Afrika’yı dolaşıp Arabistan’a kadar ulaştığını iddia etse de modern bilim bunu gerçekçi bulmaz. Coğrafyacı Strabon ve tarihçi Arrianus da metne atıfta bulunmuştur.
- Bazı modern tarihçiler, raporun Kartacalılar tarafından ticari sırları gizlemek amacıyla kasıtlı abartılmış, korkutucu mitlerle süslenmiş bir kurgu veya propaganda olabileceğini öne sürer. Dönemin gemi teknolojisinin okyanus akıntılarına karşı geri dönüşü nasıl başardığı da hâlâ bir soru işaretidir.
Ölümü ve mirası
Hanno’nun nasıl ve ne zaman öldüğüne dair hiçbir kayıt yoktur. Muhtemelen M.Ö. 440 civarında Kartaca’da soylu bir lider olarak hayatını kaybetmiştir.
- Portekizlilerin Coğrafi Keşifler dönemine (15. yüzyıl) kadar, Atlas Okyanusu’nda Afrika’nın güneyine doğru hiç kimse Hanno kadar uzun ve başarılı bir mesafeyi kat edememiştir.
- Keşif ruhunu onurlandırmak adına, Ay’ın güney yarımküresindeki büyük bir kratere Hanno Krateri adı verilmiştir.