Ernesto Che Guevara

Ernesto "Che" Guevara, 20. yüzyıl siyasi tarihinin salt bir eylem adamı olmanın çok ötesinde; Marksist teoriyi gerilla savaşı pratiğiyle birleştiren, devrimci şiddeti bir araç olarak meşrulaştıran ve "Yeni İnsan" felsefesiyle sosyolojik bir dönüşüm tasarlayan karmaşık bir figürüdür. Onun yaşam öyküsü, kişisel bir maceradan ziyade, Soğuk Savaş dönemi Latin Amerika'sının emperyalizm, yoksulluk ve ideolojik çatışmalarla şekillenen yapısal krizlerinin bir yansımasıdır.

14 Haziran 1928'de Arjantin'in Rosario kentinde, İspanyol ve İrlanda kökenli, aristokratik bağları olan ancak ekonomik olarak dalgalanmalar yaşayan sol eğilimli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Hayatı boyunca yakasını bırakmayacak olan şiddetli astım krizleri, onun fiziksel sınırlarını zorlama ve entelektüel okumalara yönelme disiplinini erken yaşta geliştirmesine neden oldu. Tıp eğitimi almak üzere Buenos Aires Üniversitesi'ne girdiğinde, kariyer planı standart bir burjuva yaşamı eksenindeydi.

Ancak bu yörünge, arkadaşı Alberto Granado ile 1952 yılında çıktığı ve tüm Güney Amerika'yı kapsayan motosiklet yolculuğu ile geri dönülemez biçimde kırıldı. Bu yolculuk, Guevara için turistik bir keşif değil, kıtanın sosyolojik anatomisini çıkardığı bir laboratuvar çalışmasıydı. Peru'daki cüzzam kolonilerinde, Şili'nin bakır madenlerinde ve And Dağları'nın eteklerinde karşılaştığı yerli (İndio) ve melez (Mestizo) nüfusun derin yoksulluğu, onun siyasi bilincini uyandırdı. Bu noktada Guevara, Latin Amerika'nın parçalanmış ulus devletler yığını değil, ortak bir acıyı paylaşan tek bir kültürel ve ekonomik yapı (Patria Grande) olduğu inancına vardı.

Guevara'nın teorik Marksizmi eyleme dökme kararlılığı, 1954 yılında Guatemala'da yaşadığı tarihsel travmayla şekillendi. Demokratik yollarla seçilmiş Jacobo Árbenz hükümeti, toprak reformu yaparak United Fruit Company gibi Amerikan tekellerinin çıkarlarına dokunduğu için CIA destekli bir darbeyle devrildiğinde, Guevara oradaydı. Bu darbe, onun siyasi felsefesinin temel taşını oluşturdu: Emperyalizme ve kapitalist hegemonyaya karşı barışçıl, parlamenter reformlar yoluyla başarıya ulaşılamaz; tek geçerli yol, devrimci şiddet ve silahlı mücadeledir. Guatemala'dan Meksika'ya kaçtığında, artık dünyayı sadece iyileştirmek isteyen bir doktor değil, sistemi kökünden yıkmak isteyen sert bir devrimciydi.

Meksika'da, sürgündeki Fidel ve Raúl Castro ile tanışması, tarihsel bir ittifakın başlangıcı oldu. 1956'da Granma yatıyla Küba'ya yapılan felaketle sonuçlanan ilk çıkarma, Guevara'nın askeri dehasını ve acımasızlığını şekillendiren sürecin de başlangıcıydı. Sierra Maestra dağlarındaki gerilla savaşı sırasında Che (Arjantinlilere özgü bu hitap şekli ona Kübalılar tarafından verilmişti), sıradan bir tabipten en acımasız ve disiplinli komutanlardan birine dönüştü. İhanete ve disiplinsizliğe karşı tahammülsüzlüğü, gerektiğinde infazları bizzat gerçekleştirmesi, onun devrimci şiddete dair pragmatik yaklaşımını gösteriyordu. 1958'in son günlerinde komuta ettiği Santa Clara muharebesi, Batista diktatörlüğünün belini kıran ve devrimi zafere taşıyan en kritik stratejik hamle oldu.

1959'da devrimin zafere ulaşmasının ardından Guevara, devletin yeniden inşasında baş aktörlerden biri oldu. La Cabaña kalesinin komutanı olarak, Batista rejiminin askerleri ve işbirlikçilerinin yargılandığı mahkemeleri denetledi ve yüzlerce infazın emrini verdi. Bu dönem, onun "devrimin bekası için devrimci adaletin keskinliği" prensibini en net uyguladığı evredir.

Sivil hayatta Ekonomi Bakanı ve Merkez Bankası Başkanı olarak Küba ekonomisini planlarken, Marksist teorinin sadece ekonomik bir altyapı inşasından ibaret olmadığını, aynı zamanda üstyapıyı da dönüştürmesi gerektiğini savundu. El Hombre Nuevo (Yeni İnsan) kavramı burada doğdu. Che'ye göre devrim, bireycilikten ve maddi ödül beklentisinden arınmış, topluma hizmeti en yüksek erdem sayan ahlaki bir insan modeli yaratmalıydı. Maddi teşvikleri reddederek ahlaki teşvikleri (gönüllü işçilik gibi) merkeze aldı. Aynı dönemde, Sovyetler Birliği'nin bürokratik hantallığını ve Üçüncü Dünya ülkeleriyle kurduğu ticari ilişkileri "emperyalizmin başka bir formu" olarak açıkça eleştirmesi, onun SSCB ile arasının açılmasına ve Küba liderliği için diplomatik bir yüke dönüşmesine neden oldu.

Guevara için devrim, sınırları olan ulusal bir mesele değil, küresel bir zorunluluktu (Focoismo teorisi). Bu inançla 1965'te Küba'daki tüm resmi görevlerinden, vatandaşlığından feragat ederek gizlice Afrika'ya, Kongo'ya gitti. Ancak dil engeli, yerel isyancıların isteksizliği ve organizasyon eksikliği nedeniyle Kongo macerası ağır bir yenilgiyle sonuçlandı.

Buna rağmen pes etmeyen Che, odağını tekrar Güney Amerika'nın kalbine, Bolivya'ya çevirdi. Amacı, Bolivya dağlarında bir gerilla odağı (foco) yaratarak tüm kıtaya yayılacak bir devrimci yangın başlatmaktı. Ancak Bolivya coğrafyası, Küba'daki koşulları barındırmıyordu. Yerel köylüler, yabancı bir gerilla grubuna destek vermek yerine onları ihbar etmeyi seçti. Bolivya Komünist Partisi'nin desteğini çekmesi ve CIA'in doğrudan sahadaki operasyonel yönlendirmesiyle, Che ve küçük grubu tecrit edildi. 8 Ekim 1967'de Quebrada del Yuro'da yaralı olarak esir alındı ve bir gün sonra, 9 Ekim'de La Higuera köyünde Bolivya askerleri tarafından kurşuna dizilerek infaz edildi.

Ernesto Che Guevara'nın mirası, günümüzde derin bir çelişki barındırır. Tarihsel gerçeklikte o, inandığı ideoloji uğruna hem başkalarının canını almaktan çekinmeyen katı bir doktriner hem de kendi canını ve tüm ayrıcalıklarını feda edebilen eşsiz bir idealisttir. Ancak ölümünden sonra, özellikle Alberto Korda'nın çektiği ünlü Guerrillero Heroico fotoğrafı üzerinden küresel kapitalizm tarafından metalaştırılmış, tişörtleri ve posterleri satılan bir popüler kültür ikonuna dönüştürülmüştür. Yine de, Üçüncü Dünya'nın emperyalizme karşı öfkesinin ve radikal başkaldırının siyasi tarihteki en somut tezahürü olmaya devam etmektedir.