Gonçarov, Rusya’nın taşra aristokrasisiyle iç içe geçmiş varlıklı bir tüccar ailesinde büyüdü. Babasını küçük yaşta kaybetse de iyi bir eğitim aldı. Moskova Üniversitesi'nde filoloji okudu. Üniversite yıllarında Puşkin ve Lermontov gibi devlerin eserleriyle beslendi. Mezuniyetinden sonra Simbirsk'e dönüp kısa bir süre valilikte çalıştıysa da, taşra hayatını boğucu bularak Petersburg'a taşındı.
Gonçarov, Rus yazarları arasında en uzun süreli ve "başarılı" devlet memuriyeti kariyerine sahip olanlardan biridir. Maliye Bakanlığı ve ardından Eğitim Bakanlığı'nda sansür memuru olarak görev yaptı.
Hayatının en ilginç dönemi, 1852-1855 yılları arasında Amiral Putyatin'in sekreteri olarak Fırkateyn Pallada gemisiyle çıktığı dünya turudur. İngiltere, Afrika, Uzak Doğu ve Japonya’yı kapsayan bu yolculuk, onun taşra sınırlarını aşmasını sağladı ve bu anılarını "Pallada Fırkateyni" adlı devasa bir gezi kitabında topladı. Bir realist yazarın gözüyle Japonya ve diğer kültürleri anlattığı bu eser, döneminde büyük ilgi gördü.
Gonçarov’un edebi şöhreti üç temel romana dayanır.
-
Sıradan Bir Hikâye (1847): Genç bir idealistin Petersburg’un gerçekleri karşısında nasıl materyalist bir memura dönüştüğünü anlatır.
-
Oblomov (1859): Yazara ölümsüzlüğü kazandıran bu roman, yataktan çıkamayan, her şeyi erteleyen ama ruhu saf olan İlya İlyiç Oblomov’un hikâyesidir. Oblomov, sadece bir karakter değil, Rusya’nın o dönemdeki geri kalmışlığının ve ataletinin sembolü olmuştur.
-
Yamaç (1869): On yıllık bir çalışmanın ürünü olan bu romanında ise nihilist akımları ve Rus toplumunun ahlaki değişimlerini konu almıştır.
Gonçarov, özel hayatında oldukça çekingen, titiz ve zor beğenen biriydi. Hiç evlenmedi. Yaşlılığında oldukça kuruntulu bir ruh haline büründü. Hatta çağdaşı Turgenyev’i, kendi fikirlerini ve karakterlerini çalıp Avrupa’da yayımlamakla (intihal) suçlayarak büyük bir polemiğe girdi. Bu olay, iki yazarın arasının sonsuza dek açılmasına neden oldu.
1891 yılında St. Petersburg’da zatürreden vefat etti. Cenazesi Aleksandr Nevski Manastırı’na defnedildi. Gonçarov, her ne kadar "tembel" bir karakter yaratmış olsa da, kendisi Rus bürokrasisinin ve edebiyatının en çalışkan, en titiz kalemlerinden biriydi. Yarattığı Oblomov karakteri, bugün bile psikolojide ve sosyolojide bir davranış biçimini tanımlamak için kullanılmaktadır.
