Kuruluş (1867 – 1878)
yüzyılın ortalarında Avrupa’nın siyasi haritası ulus-devletlerin yükselişiyle yeniden şekillenirken, çok uluslu Habsburg İmparatorluğu varoluşsal bir krizle karşı karşıya kalmıştı. 1866 yılında gerçekleşen Königgrätz Muharebesi’nde Prusya’ya karşı alınan yıkıcı mağlubiyet, sadece askeri bir yenilgi değil, aynı zamanda Avusturya’nın Alman Konfederasyonu üzerindeki tarihsel hegemonyasının da kesin sonuydu. Bu ağır jeopolitik travma ve aynı dönemde İtalya’daki toprakların kaybedilmesi, merkezi Viyana otoritesinin meşruiyetini derinden sarsmıştı. Habsburg hanedanının yüzyıllara dayanan geleneksel “böl ve yönet” stratejisi iflas etmiş, imparatorluğun en güçlü ikinci etnik unsuru olan Macarların bağımsızlık talepleri artık bürokratik oyalama veya silah gücüyle bastırılamayacak sosyolojik bir eşiğe ulaşmıştı.
Bu sosyolojik ve siyasi tıkanıklık, dönemin hükümdarı İmparator I. Franz Joseph’i radikal ve tavizkâr bir çözüm arayışına itmiştir. Macar aristokrasisinin vizyoner lideri Ferenc Deák ile yürütülen yoğun diplomatik müzakereler sonucunda, 1867 yılında “Ausgleich” (Uzlaşma) adı verilen tarihi antlaşma imzalanmıştır. Bu metin, sıradan bir anayasal düzenleme değil, imparatorluğun ontolojik yapısını yeniden tanımlayan asimetrik bir hayatta kalma paktıdır. Antlaşma ile Avusturya İmparatorluğu fiilen sona ermiş ve yerine dünya diplomasi tarihinde eşine az rastlanır bir ikili (dual) monarşi olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu kurulmuştur.
İkili monarşi sistemi, son derece karmaşık ve ağır bir bürokratik siyasi mimariye sahipti. Leitha Nehri’nin iki yakasına atfen Cisleithania (Avusturya bölgesi) ve Transleithania (Macaristan bölgesi) olarak iki ana idari yapı oluşturuldu. Her iki bölgenin kendi meclisleri, kendi başbakanları, kendi vatandaşlık yasaları ve kendi iç kanunları bulunuyordu. Ancak bu iki otonom yapıyı tepede uluslarüstü bir şemsiye gibi birleştiren üç temel ortak unsur vardı: Dışişleri, Savaş ve Ortak Maliye bakanlıkları. Bu üç hayati kurum doğrudan imparatora bağlı çalışıyor ve her iki parlamentonun temsilcilerinden oluşan altmışar kişilik “Delegasyonlar” tarafından periyodik olarak koordine ediliyordu.
Bu kuruluş fazının mutlak lideri olan İmparator I. Franz Joseph, Ausgleich’ın mimarı ve uygulayıcısı olarak dönemin en kritik icraatlerine imza atmıştır. Gençliğinde katı bir mutlakiyetçi olan Franz Joseph, devletin bekası için rasyonel bir pragmatizm sergileyerek anayasal monarşiyi kabullenmek zorunda kalmıştır. En önemli siyasi icraatı, 8 Haziran 1867’de Budapeşte’de düzenlenen ihtişamlı bir törenle St. Stephen Tacı’nı giyerek “Macaristan Kralı” unvanını alması ve Macar ulusunun tarihsel otonomisini resmen onaylamasıdır. Bu hamle, imparatorluğun doğu kanadını pasifize ederek Viyana’ya siyasi bir nefes alma ve yeniden toparlanma fırsatı sunmuştur.
Kuruluş evresinin ekonomik ve sosyal altyapısı, iki farklı pazarın tek bir gümrük birliği altında entegre edilmesiyle şekillenmiştir. Avusturya tarafı endüstriyel ve finansal bir merkez olma yolunda ilerlerken, Macaristan imparatorluğun devasa tarımsal üretim deposu işlevini üstlenmiştir. Ancak bu muazzam kurumsal inşanın temelinde ölümcül bir sosyolojik körlük yatmaktaydı: Çekler, Hırvatlar, Sırplar, Polonyalılar ve Rumenler gibi imparatorluk nüfusunun yarısından fazlasını oluşturan Slav milletleri, bu uzlaşmanın tamamen dışında bırakılmıştı. İki egemen ulusun (Almanlar ve Macarlar) diğer milletler üzerinde kurduğu bu asimetrik tahakküm, devleti kurarken aynı zamanda onun yıkılışının da genetik kodlarını yazmıştır.
Yükseliş (1878 – 1908)
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun “Yükseliş” evresi, paradoksal bir şekilde dış politikada emperyal saldırganlıktan ziyade, statükonun korunması, iç barışın tahkimi ve devasa bir kültürel şahlanış çabalarıyla karakterize edilir. Bu dönemin jeopolitik başlangıç fişeği, 1878 Berlin Kongresi’dir. Rusya’nın Balkanlar’daki pan-Slavist yayılmacılığını dengelemek amacıyla, Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuki toprağı olan Bosna-Hersek’in idaresi “geçici” bir formülle Avusturya-Macaristan’a bırakılmıştır. Bu hamle, imparatorluğun İtalya ve Almanya’da kaybettiği jeopolitik nüfuz alanını Balkan coğrafyası üzerinden telafi etme stratejisinin en somut ve başarılı askeri-diplomatik adımıdır.
yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın başları, Viyana ve Budapeşte’nin küresel bir kültürel ve entelektüel rönesans yaşadığı Fin de siècle (Yüzyıl Sonu) altın çağıdır. Sigmund Freud’un insan zihninin karanlık dehlizlerini haritalandırdığı psikanalizi kurduğu, Gustav Klimt’in estetik algıyı yıkan modern sanata yön verdiği, Gustav Mahler’in senfonik müzikte devrim yarattığı bu evrede imparatorluk, Avrupa’nın entelektüel süper gücü konumuna erişmiştir. Milliyetçi çalkantılara rağmen anayasal güvenceler, kesintisiz işleyen hukukun üstünlüğü ve bürokratik istikrar, Avrupa’nın en kozmopolit ve yaratıcı beyinlerinin bu iki başkentte toplanmasına olanak sağlamış; devlet salt bir şiddet aygıtı olmaktan çıkıp rafine bir medeniyet havzası kimliği kazanmıştır.
Bu entelektüel şahlanışa, devletin makro-ekonomik altyapısını dönüştüren ciddi bir endüstriyel patlama da eşlik etmiştir. Bohemya (Çekya) ve Moravya bölgeleri, Avrupa’nın en gelişmiş ağır sanayi, silah ve makine üretim merkezlerinden birine dönüşürken; Trieste limanı üzerinden küresel deniz ticaretine devasa bir entegrasyon sağlanmıştır. Demiryolu ağlarının imparatorluğun en ücra köşesi olan Galiçya bozkırlarından Dalmaçya kıyılarına kadar muazzam bir hızla örülmesi, sadece askeri ve bürokratik bir lojistik hamle değil, aynı zamanda ulusal pazarları birleştiren köklü bir kapitalist modernleşme projesi olarak tarihe geçmiştir.
Bu uzun barış ve göreceli istikrar döneminin de mutlak hâkimi yine yaşlanan İmparator I. Franz Joseph’tir. Onun bu evredeki en büyük idari icraatı, kendisini uluslarüstü, tarafsız bir “başbürokrat” olarak konumlandırması ve devlet çarklarının etnik fanatizme bulaşmadan mekanik bir sadakatle işlemesini sağlamasıdır. Sabahın ilk ışıklarıyla masasına oturan, bitmek bilmeyen evrak işleriyle imparatorluğun en ufak teferruatlarına dahi müdahale eden Franz Joseph’in bu rasyonel mikroyönetim anlayışı, imparatorluğu ayakta tutan ana çelik kolon olmuştur. Siyasi alandaki en devrimci icraatı ise, Cisleithania (Avusturya) tarafında tüm aristokratik direnişlere rağmen 1907 yılında genel erkek oy hakkının (universal male suffrage) kabul edilmesini sağlayarak kitlelerin sisteme entegrasyonunu denemesidir.
Ancak bu sanatsal ve ekonomik altın çağın yaldızlı yüzeyinin hemen altında, sosyolojik fay hatları her geçen gün daha fazla yıkıcı enerji biriktiriyordu. Yükseliş evresi, artan okuryazarlık, matbuatın yaygınlaşması ve burjuvazinin gelişmesiyle birlikte Çek, Leh ve Güney Slav milliyetçiliklerinin teorik aşamadan kitlesel paramiliter eylem aşamasına geçtiği bir eşiktir. Parlamentolar milliyetçi filibuster (engelleme) taktikleri nedeniyle sık sık kilitleniyor, özellikle Macaristan tarafındaki azınlıklara yönelik son derece katı asimilasyon (Magyarizasyon) politikaları azınlıkların devlete olan hukuki aidiyetini içeriden çürütüyordu. Devletin entelektüel ve ekonomik olarak zirveyi yaşarken, siyasi mimarisinin en kırılgan haline gelmesi, bu yükseliş fazının taşıdığı en trajik felsefi diyalektiktir.
Yıkılış (1908 – 1918)
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun kurumsal ve fiziksel çöküş fazı, 1908 yılında Bosna-Hersek’in resmen ve tek taraflı olarak ilhak edilmesiyle başlayan ölümcül bir diplomatik miyopluk serisiyle tetiklenmiştir. 1878’den beri fiilen, Osmanlı mülkü sayılarak idare edilen Bosna’nın uluslararası hukuku hiçe sayarak ilhakı, Sırbistan ve onun Ortodoks koruyucusu Rusya İmparatorluğu ile geri dönülemez, ontolojik bir düşmanlık yaratmıştır. Bu hesapsız karar, imparatorluk sınırları içindeki Slav nüfusunu kontrol edilemez bir demografik seviyeye çıkarmış ve birleşik Güney Slavları (Yugoslav) fikrini Viyana’ya karşı meşru bir silahlı direniş ideolojisine dönüştürerek devleti kendi hazırladığı emperyal tuzağa itmiştir.
Çöküşün sıcak çatışmaya dönen kırılma noktası, 28 Haziran 1914’te veliaht arşidük Franz Ferdinand’ın Saraybosna’da radikal Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip tarafından suikasta uğramasıdır. Bu travmatik olay üzerine Viyana’daki militarist şahinlerin (özellikle Genelkurmay Başkanı Conrad von Hötzendorf) ve Alman İmparatorluğu’nun koşulsuz desteğinin kışkırtmasıyla Sırbistan’a verilen ağır ültimatom, lokal ve diplomatik yollarla çözülebilecek bir Balkan krizini mekanik bir küresel felakete çevirmiştir. 84 yaşındaki yorgun İmparator I. Franz Joseph’in, askerlerin baskısına rasyonel bir direnç gösteremeyerek 28 Temmuz 1914’te savaş ilanını imzalaması, sadece Sırbistan’a değil, çok uluslu yapısıyla savaşa en hazırlıksız devlet olan kendi imparatorluğuna karşı verilmiş bir intihar kararıdır.
I. Dünya Savaşı’nın kanlı seyri, Avusturya-Macaristan ordusunun kurumsal, doktriner ve endüstriyel açıdan ne kadar asimetrik ve yetersiz olduğunu acımasız bir realite olarak ortaya koymuştur. Savaşın başlarında Rusya karşısındaki Galiçya hezimetleri ve bilhassa 1916’daki devasa Brusilov Taarruzu, imparatorluk ordusunun insan gücünü ve omurgasını kalıcı olarak kırmış, koca devleti Alman İmparatorluğu’nun emir komuta zincirine bağlı alt rütbeli bir askeri vasalı konumuna düşürmüştür. Milyonlarca askerin zayiatı, devasa enflasyon, kömür kıtlığı ve şehirlerdeki akut açlık krizleri, sivil halkın asırlık Habsburg hanedanına olan son sadakat bağlarını da tamamen koparmıştır. Kasım 1916’da, devleti 68 yıl boyunca kişisel karizması ve bürokratik ağırlığıyla bir arada tutan I. Franz Joseph’in ölümü, devletin son psikolojik çimentosunun da un ufak olması anlamına geliyordu.
Franz Joseph’in ardından ateşten bir gömlek giyerek tahta çıkan genç İmparator I. Karl (Charles), bu çöküş fazının vizyoner ama son derece çaresiz, trajik yöneticisidir. I. Karl’ın en kritik ve cüretkâr icraati, imparatorluğun topyekûn bir yıkıma sürüklendiğini görerek “Sixtus Vakası” olarak tarihe geçen gizli diplomatik kanallar üzerinden İtilaf Devletleri ile tek taraflı bir ayrı barış yapmaya çalışmasıdır. Ancak bu rasyonel diplomasi girişimi 1918 baharında açığa çıkınca, Almanya tarafından ağır bir diplomatik aşağılanmayla cezalandırılmış ve devlet tamamen Berlin’in kuklası haline gelmiştir. İçeride ise çok geç kalmış çaresiz bir sosyolojik hamleyle, 16 Ekim 1918’de yayınladığı bir “Halklar Manifestosu” ile imparatorluğun Avusturya yarısını etnik temelli federal bir devlete dönüştürdüğünü ilan etmiştir; fakat milliyetçilik okları yaydan çıkmış, Prag, Zagreb ve Krakov çoktan tam bağımsızlık talebine kilitlenmiştir.
1918 yılının sonbaharında İttifak Devletleri’nin cephelerde kesin olarak çökmesiyle birlikte sistem fiilen ve hukuken infilak etmiştir. Çekler, Macarlar, Polonyalılar ve Güney Slavları peş peşe kendi ulusal konseylerini kurarak imparatorluktan ayrıldıklarını ve bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. 3 Kasım 1918’de İtalya ile imzalanan Villa Giusti Mütarekesi, imparatorluk ordusunun tasfiyesini onaylayan resmi teslimiyet belgesidir. İmparator I. Karl’ın 11 Kasım 1918’de tahttan feragat etmeyi reddetmekle birlikte “devlet işlerine katılımından çekildiğini” açıklayarak Schönbrunn Sarayı’nı terk etmesiyle, Avrupa’nın merkezine yüzyıllarca hükmeden, çok uluslu ve kozmopolit Habsburg İmparatorluğu sadece siyasi bir yapı olarak değil, bütün bir kültürel-coğrafi havza olarak tarihin arşivlerine ve bir daha birleşemeyecek bir parçalanmışlığa gömülmüştür.
