Augustan Principatus ve Kurumsal İnşa (MÖ 27 – MS 68)
Roma İmparatorluğu’nun kuruluş fazı, MÖ 1. yüzyılda Cumhuriyet’in içine düştüğü derin sosyolojik ve anayasal krizlerin, elitler arası kanlı bir güç mücadelesinin ve nihayetinde Actium Muharebesi’nin (MÖ 31) kaçınılmaz bir diyalektik sonucudur. Yüzyıllar boyunca Akdeniz havzasını yutarak devasa bir emperyal coğrafyaya ulaşan Roma, bu genişlemeyi yönetecek bürokratik ve askeri mekanizmalardan yoksun, köhneleşmiş bir şehir devleti anayasasıyla yönetilmeye çalışılıyordu. Senato oligarşisi ile yoksullaşan pleb sınıfı arasındaki ekonomik uçurum, orduların devlete değil, kendilerine ganimet ve toprak vaat eden karizmatik generallere (Marius, Sulla, Sezar) sadakat göstermesiyle sonuçlanmış; bu durum devletin şiddet tekelini parçalayarak yüzyıllık bir iç savaş döngüsünü tetiklemiştir. Julius Sezar’ın suikastı sonrasında ortaya çıkan güç vakumunu acımasız bir rasyonaliteyle dolduran evlatlığı Octavian (Augustus), rakiplerini tek tek tasfiye ederek Roma devlet aklını geri dönülmez biçimde dönüştürmüş ve “Principatus” (Birinci Vatandaşlık) adı verilen, özünde askeri bir diktatörlük olan ancak dış görünüşüyle Cumhuriyet kurumlarına saygı duyan o eşsiz ve asimetrik rejimi inşa etmiştir. Bu rejim, Avrupa’nın siyasi genetiğini sonsuza dek değiştirecek olan merkezi bir imparatorluk aygıtının, kan dökülerek atılan ilk ontolojik temel taşıdır.
Augustus’un siyasi dehası, iktidarı zorla gasp eden bir tiran gibi görünmekten kaçınıp, kendisini Cumhuriyet’in kurtarıcısı ve “Senato’nun birincisi” (Princeps Senatus) olarak konumlandırmasında yatar. Kendi şahsında tribün dokunulmazlığını (sacrosanctitas) ve başkomutanlık yetkisini (imperium maius) birleştirerek, Senato’nun yetkilerini kâğıt üzerinde korumuş ancak fiiliyatta devleti bir monarşiye evirmiştir. Bu dönemde imparatorluk idaresi, Senato eyaletleri ve imparatorluk eyaletleri olarak ikiye bölünmüş; lejyonların büyük kısmının bulunduğu sınır eyaletleri doğrudan Augustus’un atadığı valiler (legatus) tarafından yönetilerek, potansiyel askeri darbelerin önüne geçilmiştir. Augustus’un bu kurumsal kurgusu, kitlelerin psikolojik olarak eski geleneklerin sürdüğüne inanmasını sağlarken, arka planda son derece rasyonel, merkezi ve vergi toplayan devasa bir bürokratik makinenin inşasını mümkün kılmıştır. Bu hukuki illüzyon, imparatorluğun ilk yüzyılında iç barışın sağlanması için en hayati devlet sırrı olarak korunmuştur.
Bu dönemin en kritik sosyo-askeri icraatı, Cumhuriyet’in tehlikeli ve geçici milis ordularının, Roma tarihinin ilk düzenli, maaşlı ve kalıcı profesyonel ordusuna (Exercitus Romanus) dönüştürülmesidir. Augustus, lejyon sayısını yirmi sekize indirerek ordunun mali yükünü optimize etmiş ve askerlere hizmet süreleri sonunda verilen emeklilik ikramiyelerini (aerarium militare) devlet güvencesine alarak lejyonların generallere değil, doğrudan devlete (imparatora) sadakat duymasını sağlamıştır. Ancak imparatorluğun sınırsız genişleme vizyonu, MS 9 yılında Cermen ormanlarında yaşanan Teutoburg Ormanı Faciası ile ağır bir travmaya uğramış ve üç lejyonun tamamen yok edilmesi, Roma’nın genişleme doktrinini doğal savunma hatlarına (Ren ve Tuna nehirleri) çekmesiyle sonuçlanmıştır. Aynı zamanda başkentin güvenliği ve imparatorun şahsi koruması için kurulan Praetorian Muhafızları (Cohortes Praetoriae), ilerleyen yüzyıllarda imparatorları tahta çıkaran veya indiren siyasi bir mafyaya dönüşerek sistemin kendi içindeki en büyük güvenlik açığını yaratacaktır.
Augustus’un MÖ 14 yılındaki ölümünün ardından Julio-Claudian hanedanının diğer yöneticileri (Tiberius, Caligula, Claudius, Nero), bu muazzam kurumsal yapının hem dayanıklılığını hem de tek adam rejiminin barındırdığı şizofrenik kırılganlıkları test etmişlerdir. Yetenekli bir general ama asosyal bir yönetici olan Tiberius, devletin maliyesini sağlamlaştırmış ve sınırları tahkim etmişse de; ardından gelen Caligula’nın psikopatolojik saplantıları, tek adam otoritesinin denetimsizliğinin devleti nasıl bir tiranlığa sürükleyebileceğinin ilk acı kanıtı olmuştur. Senato aristokrasisi, gücü geri almak için sürekli komplolar kurarken, imparatorluk sarayı entrikaların, suikastların ve paranoyanın merkezi haline gelmiştir. Bu kaotik zirvenin ortasında dahi bürokrasinin işlemeye devam etmesi, Augustus’un kurduğu makinenin şahıslardan bağımsız olarak ne kadar sağlam bir temel üzerine oturtulduğunun, Roma’nın kurumsal aklının şahsi delilikleri nasıl tolere edebildiğinin sosyolojik bir göstergesidir.
Hanedanın son dönemleri, fetihlerin ve sanatsal hezeyanların birbirine karıştığı çelişkili bir süreçtir. Engelli olduğu için küçümsenen ancak entelektüel bir derinliğe sahip olan Claudius dönemi, MS 43 yılında Britanya’nın fethedilmesiyle imparatorluğa yeni ve prestijli bir eyalet kazandırmış, bürokraside azatlı kölelerin kullanılmasıyla idari merkezileşme derinleşmiştir. Ancak onun ardından gelen Nero’nun narsisistik ve despotik yönetimi, Büyük Roma Yangını (MS 64) sonrası Hristiyanlara yönelik ilk devlet terörünü başlatmış ve devletin bütçesini şahsi sanat projelerine (Domus Aurea) harcayarak sistemi iflasın eşiğine getirmiştir. Nero’nun MS 68’de orduların isyanı sonucu intihar etmesi, sadece Julio-Claudian hanedanının sonu değil, aynı zamanda verasetin kan bağıyla değil, lejyonların kılıç gücüyle belirlendiği “Dört İmparator Yılı” adı verilen ilk büyük sistemik sarsıntının da tetikleyicisidir.
Pax Romana ve Emperyal Zirve (MS 69 – MS 192)
MS 69 yılındaki yıkıcı iç savaştan galip çıkarak Flavianus hanedanını kuran Vespasian dönemi, devlet aklının popülizmden sıyrılarak yeniden rasyonel, maliyeci ve pragmatik bir düzleme oturduğu restorasyon evresidir. Vespasian, Nero’nun boşalttığı hazineyi doldurmak için son derece katı, hatta dönemi için aşağılayıcı görünen yeni vergiler ihdas etmiş (Pecunia non olet – Paranın kokusu olmaz), idari mekanizmalardaki yozlaşmayı askeri bir disiplinle temizlemiştir. Sosyolojik açıdan en zekice hamlesi ise, Nero’nun şahsi sarayının arazisini kamulaştırarak üzerine Roma halkı için devasa bir eğlence makinesi olan Kolezyum’u (Amphitheatrum Flavium) inşa ettirmesidir; bu yapı, “ekmek ve sirk” (panem et circenses) politikasının mermere dönüşmüş hali olup, kalabalıkların siyasi enerjisini vahşi oyunlarla sömürerek sisteme entegre eden muazzam bir kontrol aygıtı olarak işlev görmüştür. Onun oğulları Titus ve Domitian dönemleri ise sınırların tahkimi ve otoritenin pekiştirilmesiyle geçmiş, ancak Domitian’ın Senato ile girdiği otoriter güç zehirlenmesi onun bir suikastla ortadan kaldırılmasıyla sonuçlanmıştır.
Domitian’ın MS 96’da öldürülmesiyle başlayan ve “Beş İyi İmparator” (Nerva, Trajan, Hadrianus, Antoninus Pius, Marcus Aurelius) olarak bilinen dönem, insanlık tarihinde platonik felsefedeki “bilge krallar” idealine en çok yaklaşılan, makro-tarihsel bir altın çağdır. Bu dönemin en belirgin kurumsal devrimi, verasetin biyolojik tesadüflere (kan bağına) bırakılmaması, bunun yerine imparatorun kendi sağlığında en liyakatli ve yetenekli generali evlat edinerek devleti ona devretmesi prensibidir. Bu liyakat sistemi sayesinde tahta çıkan Trajan (MS 98-117), Roma’nın sınırlarını fiziksel genişlemesinin mutlak sınırlarına ulaştırmış; Dacia’nın (bugünkü Romanya) altın madenlerini zapt ederek ekonomiye muazzam bir likidite pompalamış, doğuda ise Part İmparatorluğu’nu ezerek Mezopotamya’yı ve Basra Körfezi’ni kısa süreliğine de olsa Roma kartalının kanatları altına almıştır. Trajan dönemi, ordunun gücü ile Senato’nun saygısının kusursuz bir sentezidir.
Ancak Roma devlet aklı, Trajan’ın ölümünün ardından tahta geçen Hadrianus (MS 117-138) ile birlikte emperyal genişlemenin limitlerine ulaşıldığını rasyonel bir biçimde idrak etmiş ve büyük bir jeopolitik doktrin değişikliğine gitmiştir. Hadrianus, tutulması maliyetli ve lojistik olarak imkânsız olan Mezopotamya gibi bölgelerden orduları geri çekerek, imparatorluğun enerjisini fetihlerden savunmaya ve iç entegrasyona kaydırmıştır. Britanya’da inşa ettirdiği devasa Hadrian Duvarı, sadece taştan bir tahkimat değil, Roma’nın “uygarlık” ile “barbarlık” arasına çektiği felsefi bir ontolojik sınırdır. Hadrianus dönemi, Helenistik kültürün Roma pragmatizmiyle harmanlandığı, hukukun kodifiye edilerek tüm imparatorlukta standartlaştırıldığı ve Panteon gibi anıtsal mühendislik harikalarının inşa edildiği entelektüel bir rönesans evresidir. Devlet artık sadece İtalya’nın bir sömürge makinesi değil, tüm Akdeniz havzasını kucaklayan evrensel bir uygarlık projesi haline gelmiştir.
Antoninus Pius (MS 138-161) dönemi, bu kurumsal ve felsefi altyapının üzerinde yükselen eşi benzeri görülmemiş bir barış, refah ve ticaret çağıdır. Bu dönemde imparatorluk içinde tek bir büyük çaplı isyan veya dış savaş yaşanmamış, İskenderiye’den Britanya’ya, İspanya’dan Suriye’ye kadar uzanan devasa gümrüksüz serbest ticaret bölgesi kapitalist bir üretim patlaması yaratmıştır. Şehirler anıtsal çeşmeler, hamamlar ve tiyatrolarla donatılmış, Roma hukuku mülkiyet haklarını güvence altına alarak Akdeniz’i tam anlamıyla bir “Roma Gölü” (Mare Nostrum) haline getirmiştir. Ancak bu görünürdeki sükûnet, sınırların ötesinde biriken demografik barbar baskısının ve imparatorluğun kendi askeri kaslarını tembelliğe terk etmesinin getirdiği sosyolojik bir körlük evresini de içinde barındırmaktaydı; devlet, savaşmayı unutarak barışın konforunda ağır bir uyuşukluğa teslim olmuştur.
Pax Romana’nın (Roma Barışı) görkemli çöküşü, paradoksal bir şekilde tarihin gördüğü en entelektüel hükümdar olan Stoacı filozof-imparator Marcus Aurelius’un (MS 161-180) omuzlarına yüklenmiştir. Doğudan dönen lejyonların getirdiği ve imparatorluk nüfusunun üçte birini yok eden Antonine Vebası, devletin vergi ve asker toplama kapasitesini felç ederken; aynı anda kuzeyden Cermen kabilelerinin (Markomanlar) Tuna sınırını yararak İtalya’nın kalbine kadar inmesi, sistemin genetik zaaflarını acımasızca ifşa etmiştir. Marcus Aurelius, hayatını çadırda felsefi eserler (Kendime Düşünceler) yazarak ve kılıç sallayarak geçirmiş, devleti tükenişten son anda kurtarmıştır. Ne var ki, liyakat sistemini terk ederek tahtı biyolojik oğlu olan zalim ve narsisistik Commodus’a bırakması, liyakatsizliğin devlet aklını nasıl hızla zehirlediğini kanıtlamış; Commodus’un MS 192’de arenada gladyatörlük yaparken suikasta uğramasıyla imparatorluk, geri dönülmez bir asimetrik çöküş evresine girmiştir.
Üçüncü Yüzyıl Krizi ve Askeri Anarşi (MS 193 – MS 284)
Commodus’un suikastından sonra patlak veren iç savaşların galibi olan Afrikalı kökenli Septimius Severus (MS 193-211), devleti yaklaşan felaketten kurtarmak için hukuki ve anayasal tüm incelikleri bir kenara bırakarak Roma’yı çıplak bir askeri diktatörlüğe dönüştürmüştür. Severus’un oğullarına bıraktığı vasiyet olan “Birbirinizle iyi geçinin, askerleri zengin edin ve geri kalan herkesi hiçe sayın” sözü, bu dönemin sosyolojik ve politik diyalektiğinin özetidir. Senato’nun prestiji ve hukuki otoritesi tamamen tasfiye edilmiş, ordunun maaşları devasa oranlarda artırılmış ve subay sınıfı bürokrasinin tek hâkimi konumuna getirilmiştir. Devleti ayakta tutan şiddet tekelinin sivil otoriteden tamamen koparak ordunun kendi çıkarlarına hizmet etmeye başlaması, devleti savunan lejyonların bizzat devletin en büyük iç tehdidi haline gelmesine yol açan ontolojik bir sapmadır.
Bu askeri popülizmin ve mali çöküşün tepe noktası, Septimius Severus’un oğlu Caracalla’nın MS 212’de yayınladığı Constitutio Antoniniana (Antoninler Anayasası) ile imparatorluk sınırları içindeki tüm özgür erkeklere Roma vatandaşlığı hakkı vermesidir. Yüzeyde eşitlikçi ve evrenselci bir felsefi adım gibi görünen bu ferman, gerçekte tamamen hazineyi doldurmak için yapılmış acımasız bir vergi operasyonudur; zira veraset ve köle azadı gibi sadece vatandaşlardan alınan vergilerin tabanı genişletilmiştir. Ancak bu hamle, orduya katılmanın en büyük motivasyonu olan “vatandaşlık kazanma” ödülünü ortadan kaldırmış, lejyonlara asker alımını zorlaştırmış ve İtalya ile taşra (eyaletler) arasındaki yüzyıllık psikolojik üstünlük hiyerarşisini tamamen yıkarak Roma’nın geleneksel sosyolojik dokusunu geri dönülmez biçimde parçalamıştır.
MS 235 yılında Severus hanedanının son üyesi Severus Alexander’ın ordusu tarafından linç edilmesiyle, Roma tarihinin en travmatik ve karanlık evresi olan “Üçüncü Yüzyıl Krizi” resmen başlamıştır. Yaklaşık elli yıl süren bu periyotta, yirmi altıdan fazla general (“Kışla İmparatorları”) ordularının gücüyle kendilerini imparator ilan etmiş, devletin merkezi otoritesi tamamen buharlaşmıştır. Sınırları savunması gereken lejyonların birbirleriyle savaşması, ekonomide tam bir çöküşe yol açmış; imparatorların asker maaşlarını ödeyebilmek için gümüş para denarius’un içindeki değerli maden oranını %5’lere kadar düşürmesi (tağşiş), devasa bir hiperenflasyon yaratmıştır. Para ekonomisinin iflas etmesiyle Roma ticareti takas usulüne geri dönmüş, vergi toplama sistemi çökmüş, şehirler terk edilerek insanlar güvenlik için büyük toprak sahiplerinin feodal malikânelerine (coloni) sığınmaya başlamış; böylece ortaçağ feodalizminin sosyolojik temelleri atılmıştır.
İçerideki bu anarşik parçalanma, dışarıda Roma’yı tarihinin en ağır varoluşsal tehditleriyle karşı karşıya bırakmıştır. Doğuda, agresif ve iyi organize olmuş yeni Sasani İmparatorluğu yükselmiş, Roma ordularını defalarca ezerek MS 260 yılındaki Edessa Muharebesi’nde İmparator Valerianus’u esir almıştır. Bir Roma imparatorunun düşman tarafından diri diri esir alınıp köle yapılması, Roma’nın sarsılmaz üstünlüğü inancına vurulmuş ölümcül bir psikolojik darbedir. Aynı anda kuzeyden Gothlar, Alamanlar ve Franklar sınırı aşarak Yunanistan, İtalya ve İspanya’yı yağmalamıştır. Bu çaresizlik ortamında merkezi devlet felç olunca, savunma mekanizmaları yerelleşmiş; batıda “Galya İmparatorluğu” (Imperium Galliarum), doğuda ise “Palmyra İmparatorluğu” merkezden bağımsızlıklarını ilan ederek devleti fiilen üç parçaya bölmüştür.
Krizin en dip noktasından devleti adeta bir cerrah hassasiyeti ve askeri bir acımasızlıkla çekip çıkaran kişi, İliryalı bir süvari komutanı olan İmparator Aurelianus (MS 270-275) olmuştur. Sadece beş yıl süren kısa iktidarında, sarsılmaz bir irade ve bitmek bilmeyen askeri seferlerle hem doğudaki Palmyra (Kraliçe Zenobia) ayaklanmasını hem de batıdaki Galya ayrılıkçılarını ezerek devleti yeniden tek çatı altında toplamış ve kendisine “Dünyanın Restoratörü” (Restitutor Orbis) unvanı verilmiştir. Ancak Aurelianus’un en kritik ve trajik icraatı, savunulması artık imkânsız hale gelen Dacia eyaletinden (Romanya) gönüllü olarak çekilmesi ve bizzat başkent Roma’nın etrafına devasa “Aurelianus Surları”nı inşa ettirmesidir. Yüzyıllardır ordularını sınırların binlerce kilometre ötesinde tutan ve surlara ihtiyaç duymayan Roma’nın kendi başkentini duvarlarla çevirmesi, imparatorluğun artık fethettiği dünyayı değil, sadece kendi varlığını korumaya çalışan savunma pozisyonuna geçtiğinin felsefi ve mimari itirafıdır.
Dominatus, Hristiyanlaşma ve İkiye Bölünme (MS 284 – MS 395)
MS 284 yılında tahta çıkan Diocletianus, Augustus’un kurduğu ve üç asırdır can çekişen “Principatus” (Birinci Vatandaşlık) illüzyonuna son vererek, devleti çıplak ve teokratik bir mutlak monarşiye dönüştüren “Dominatus” (Efendi/Tanrı) sistemini kurmuştur. Diocletianus, Roma imparatorunun artık senatonun eşiti veya birinci vatandaş değil, doğrudan ilahi bir otoriteyle donatılmış, huzuruna çıkıldığında yere kapanılarak (adoratio) tapınılması gereken doğulu bir despot (Dominus et Deus) olduğunu ilan etmiştir. Bu anayasal ve ritüelistik dönüşüm, Üçüncü Yüzyıl Krizi’nin yarattığı sarsılmış devlet otoritesini yeniden kutsallaştırma ve suikastları psikolojik bir bariyerle engelleme amacı taşıyan son derece pragmatik ve rasyonel bir siyasi mühendisliktir. Devletin sadece askeri bir mekanizma değil, kutsal bir varlık alanı olarak yeniden tanımlanması, klasik Roma aklının son büyük sistemik reformudur.
Diocletianus’un en radikal idari icraatı, bir imparatorun devasa ve sürekli saldırı altındaki bu kıtasal coğrafyayı tek başına yönetmesinin rasyonel olarak imkânsız olduğunu idrak etmesidir. Bu amaçla, devleti dört parçaya bölen “Tetrarki” (Dörtlü Yönetim) sistemini icat etmiştir: İki kıdemli imparator (Augustus) ve onların yerini alacak iki yardımcı/varis (Sezar). Aynı zamanda eyaletlerin sınırları küçültülerek sayıları yüze çıkarılmış, bu eyaletler “Dioceses” adı verilen daha büyük idari bölge gruplarına bağlanmış; askeri ve sivil yetkiler birbirinden kesin olarak ayrılarak herhangi bir valinin ordu komutanı olup isyan etmesinin (darbe yapmasının) önüne anayasal setler çekilmiştir. Ekonomi tarafında ise enflasyonu durdurmak için tarihin ilk kapsamlı tavan fiyat uygulamasını (Maksimum Fiyatlar Fermanı) çıkarmış, ancak bu asimetrik devlet müdahalesi karaborsayı patlatarak ekonomik rasyonalitenin devlet şiddetiyle bükülemeyeceğini kanıtlamış ve nihayetinde çökmüştür.
Tetrarki sisteminin Diocletianus’un emekli olmasıyla birlikte hemen iç savaşlara sürüklenmesinin ardından, tarih sahnesine çıkan Constantinus (Büyük Konstantin), hem Roma’nın hem de dünya tarihinin ontolojik rotasını değiştiren iki büyük makro-stratejik karara imza atmıştır. MS 312 yılındaki Milvian Köprüsü Muharebesi öncesi gördüğü iddia edilen rüya/vizyonla Hristiyanlığı benimseyen Konstantin, MS 313’te yayımladığı Milano Fermanı ile bu dine yönelik yüzyıllardır süren devlet terörüne son vermiş ve imparatorluğun resmi toleransını ilan etmiştir. İkinci büyük devrimi ise, eski ve paganizmin kalesi olan, stratejik önemini çoktan yitirmiş Roma şehrini terk ederek; imparatorluğun ağırlık merkezini Doğu’nun zenginliklerine ve savunulması çok daha kolay olan Boğaz’a, kendi adını verdiği “Nova Roma”ya (Konstantinopolis) taşımasıdır (MS 330). Bu karar, imparatorluğun sosyolojik ve jeopolitik ekseninin Latin-Pagan Batı’dan, Grek-Hristiyan Doğu’ya kalıcı olarak kaymasının tescilidir.
Konstantin ile birlikte Hristiyanlık sadece serbest bırakılmamış, aynı zamanda parçalanan devlet yapısını bir arada tutacak yeni bir teolojik zamk olarak devletin omurgasına entegre edilmiştir. MS 325 yılında İznik’te (Nicaea) bizzat imparatorun başkanlığında toplanan ekümenik konsil, İsa’nın doğası üzerine dönen teolojik tartışmaları (Arianizm) çözerek Ortodoks Hristiyan doktrinini devletin resmi ideolojisi haline getirmiştir. Klasik Yunan ve Roma panteonunun rasyonel, çok tanrılı ve hoşgörülü yapısının yerini, devlet gücüyle desteklenen ve tek doğruyu dayatan monoteist bir dogmatizm almış; piskoposlar devlet memurlarına, kiliseler ise devletin mali ve bürokratik aygıtlarına dönüşmüştür. Bu entegrasyon, imparatorluğa büyük bir sosyal disiplin sağlamışsa da, klasik antikçağ düşüncesinin ve felsefi çoğulculuğun tabutuna çakılan son ideolojik çividir.
Dördüncü yüzyılın son çeyreği, hem askeri hem de inançsal bağlamda devletin kırılma yaşadığı bir kapanış evresidir. Julianus’un (Dönek Julian) paganizmi diriltme yönündeki başarısız ve romantik girişimi, eski dünyanın sosyolojik olarak çoktan öldüğünü kanıtlarken; MS 378’de Valens komutasındaki Roma elit ordusunun Edirne’de (Adrianopolis) Gotlar tarafından tamamen yok edilmesi ve imparatorun savaş meydanında öldürülmesi, Roma’nın askeri yenilmezlik efsanesinin kalbine saplanan ölümcül bir hançer olmuştur. Bu askeri hezimetin gölgesinde tahta çıkan I. Theodosius, MS 380 yılında yayınladığı Selanik Fermanı ile Hristiyanlığı imparatorluğun tek resmi ve zorunlu dini ilan ederek pagan tapınaklarını kapattırmıştır. Theodosius’un MS 395 yılındaki ölümüyle birlikte imparatorluk, oğulları Honorius (Batı) ve Arcadius (Doğu) arasında bir daha asla birleşmemek üzere hukuken, askeri ve sosyolojik olarak iki bağımsız jeopolitik entiteye bölünmüştür.
Batı’nın Çöküşü ve Doğu’nun (Bizans) Nihai Yıkılışı (MS 395 – MS 1453)
MS 395 yılındaki bölünmenin ardından, Batı Roma İmparatorluğu, vergi tabanı daralmış, nüfusu azalmış ve devasa Cermen kavimleri göçünün doğrudan hedefi haline gelmiş asimetrik bir enkaz konumundaydı. Doğu İmparatorluğu zengin ticari kaynakları ve sağlam surlarıyla tehditleri diplomasi ve altınla batıya yönlendirirken; Batı, ordularını finanse edemediği için sınır savunmasını bizzat “Foederati” (Müttefik) adı verilen ve Roma toprağına yerleştirilen barbar kabilelere ihale etmek zorunda kalmıştır. Bu yapısal zafiyet, 31 Aralık 406 gecesi donan Ren Nehri’ni aşarak Galya’ya sel gibi akan Vandallar, Süevler ve Alanların işgaliyle tam bir sistem çöküşüne dönüşmüştür. Ancak Batı’nın felsefi ve psikolojik ölümünü simgeleyen asıl travma, sekiz yüzyıldır hiçbir yabancı ordunun ayak basamadığı ebedi şehir Roma’nın, 410 yılında Vizigot lideri Alarik tarafından yağmalanmasıdır; bu olay öylesine büyük bir ontolojik şok yaratmıştır ki, Augustinus Hristiyan teolojisini savunmak için “Tanrı’nın Şehri” (De Civitate Dei) adlı devasa eserini yazmak zorunda kalmıştır.
Beşinci yüzyıl boyunca Batı Roma İmparatorluğu, idari bir otorite olmaktan çıkıp, etrafını saran askeri diktatörlerin ve savaş ağalarının kontrolündeki bir kukla tiyatrosuna dönüştü. “Son Romalı” olarak bilinen General Aetius’un, 451 yılında Katalon Ovası Muharebesi’nde Attila ve Hun ordusunu diğer barbar müttefikleriyle birleşerek durdurması, imparatorluğun son askeri pırıltısıdır. Ancak Aetius’un bizzat İmparator Valentinianus tarafından kendi elleriyle öldürülmesi, sistemin içten içe çürüdüğünün kanıtıdır. Nihayetinde, devleti koruyan paralı Cermen askerlerinin komutanı Odoacer, 476 yılında son ve ismen manidar çocuk imparator Romulus Augustulus’u tahttan indirerek imparatorluk alametlerini (insignia) Konstantinopolis’e göndermiş ve İtalya’yı kendi krallığı ilan etmiştir. Bu olay, Avrupa’da antik çağın sonu, bin yıllık merkezi devlet otoritesinin çöküşü ve parçalı, feodal Orta Çağ’ın kesin başlangıcıdır.
Batı karanlığa gömülürken, Konstantinopolis merkezli Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu, Justinianus (MS 527-565) liderliğinde devasa bir “İmparatorluğu Yeniden Kurma” (Renovatio Imperii) vizyonuyla antik dünyanın sınırlarını son bir kez zorlamıştır. Komutan Belisarius öncülüğünde Kuzey Afrika Vandallardan, İtalya Ostrogotlardan ve Güney İspanya geri alınarak Akdeniz geçici olarak yeniden bir Roma gölüne çevrilmiştir. Ancak Justinianus’un asıl ölümsüz mirası, dağınık Roma hukuku külliyatını rasyonel bir mantıkla derleyerek bugünkü modern Avrupa hukukunun temelini oluşturan Corpus Juris Civilis (Yurttaşlar Hukuku Derlemesi) eserini yarattırmasıdır. Ne var ki, bu inanılmaz genişleme eforu devlet hazinesini tüketmiş, ardından patlak veren ve nüfusun üçte birini yok eden “Justinianus Vebası” ile imparatorluğun demografik ve lojistik kasları tamamen eriyerek Doğu Roma’yı geri dönülmez bir savunma asimetrisine itmiştir.
Yedinci yüzyıl, Doğu Roma için felsefi ve askeri bir beka mücadelesinin, imparatorluğun klasik Latince köklerinden koparak tamamen Grek-Hristiyan bir karaktere büründüğü Herakleios dönemini temsil eder. Sasanilerle on yıllar süren ve her iki devleti de tüketen apokaliptik savaşlardan zar zor galip çıkan Herakleios, askeri zaferini kutlamaya fırsat dahi bulamadan güneyden kopup gelen ve tarihsel olarak öngörülemeyen muazzam bir inanç kasırgasıyla, İslam ordularıyla karşılaşmıştır. Yermük Muharebesi’nde (MS 636) alınan felaket niteliğindeki yenilgi; Mısır, Suriye ve Levant gibi imparatorluğun en zengin, buğday deposu eyaletlerinin sonsuza dek kaybıyla sonuçlanmıştır. Bu travma, devletin makro-stratejik olarak “Thema” (Askeri bölgeler) sistemine geçerek küçülmesini, şehir yaşamından kırsal, feodal ve savunma odaklı bir tarım devletine dönüşmesini zorunlu kılmıştır; Roma artık evrensel bir imparatorluk değil, varlığını korumaya çalışan bölgesel bir Ortodoks krallığıdır.
Bizans’ın son yüzyılları, amansız bir yavaş ölüm, diplomatik kuşatılmışlık ve medeniyetler arası bir trajedidir. 1054’teki Büyük Bölünme (Schisma) ile Papa ve Patrik’in birbirini aforoz etmesi Doğu’yu Batı Avrupa’dan ruhsal olarak koparırken, asıl ölümcül darbe 1204’teki Dördüncü Haçlı Seferi’nde Konstantinopolis’in bizzat Batılı Hristiyanlar tarafından vahşice yağmalanması ve parçalanmasıyla vurulmuştur. Bu yağmadan sonra Bizans bir daha asla eski askeri veya ekonomik gücüne kavuşamamış, sadece etrafı Osmanlı Türkleri tarafından giderek daraltılan bir şehir devletine indirgenmiştir. Nihayetinde, 29 Mayıs 1453’te, Fatih Sultan Mehmed’in çağ açan topçu ateşleri altında Konstantinopolis surlarının yıkılması ve son İmparator XI. Konstantinos’un kılıcı elinde sokak çatışmalarında can vermesiyle; Augustus’un kurduğu, sınırları Britanya’dan Basra’ya uzanan ve insanlık hukukunu şekillendiren 1500 yıllık kesintisiz Roma devlet aklı ve kurumsal varlığı, tarihin tozlu arşivlerine mutlak surette intikal etmiştir.
